Ақкөңілден би қойсаң,
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.

Негізгі мағынасы

Ақ көңіл, адал адамды би етіп қойсаң, ол ортадан бұрылмайды: екі жақтың сөзін тең тыңдап, біреуіне бүйрегі бұрмайды. Қара жүректі, арам ниетті адамды би қойсаң, оның аузы парадан кеппейді: әр дауды пайда көзіне айналдырып, сыйсыз үкім айтпайды. Мақал билікке адам таңдағанда оның білімінен бұрын жүрегіне, ниетіне қарау қажетін айтады. Адал адамның қолындағы билік — әділдік, арам адамның қолындағы билік — сауда.

Образдар мен теңеулер

Ақ көңіл мен қара жүрек — қазақ ұғымындағы ақ пен қараның қарсылығы: ақ — адалдық, тазалық; қара — арамдық, қатыгездік. Бидің арадан бұрылмауы — дау екі жақтың ортасында тұрған таразыдай бейтарап қалу. «Аузы кеппес» — ылғи бір нәрсе жұтып тұрған ауыз: бидің аузы парадан кеппейді деу оны пара жұтып тоймайтын адамға теңейді. Қатар жолдар бір үлгімен құрылып, екі түрлі бидің суретін қарама-қарсы қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды басшы, төреші, сайлауға түсетін адам туралы әңгімеде айтады: кімді таңдасақ, сондай билік аламыз деп. Ескерту, ақыл реңкімен айтылады, ал нақты лауазым иесіне қарата айтылса, ашық айып тағу болып естіледі. Мысалы: «Білімі мол екен, бірақ ниеті қалай? Қара жүректен би қойсаң, аузы кеппес парадан».

Қолданылу жағдаяттары

— Мектептің ата-аналар кеңесіне төраға сайлағанда, әже ең білгірді емес, ең адал келінді ұсынып, мақалдың алғашқы жолын айтады.
— Жайылым бөлетін комиссия мүшесі бір ауладан сыйлық алғаны естілгенде, малшылар «Аузы кеппес парадан» деп наразылық білдіреді.