«Әй!» дер ажа,
«Қой!» дер қожа жоқ.

Негізгі мағынасы

Бұл мақалдың тура мағынасы: үй ішінде біреуді тыйып, жөнге салар, тәртіпке шақырар адам жоқ деген сөз. Астарлы мағынасы — бас-бақылау әлсіресе, тәртіп бұзылады, әркім өз білгенін істейді. Яғни елге де, үйге де, ортаға да ақыл айтатын, жөн көрсететін адам қажет.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «ажа» — үлкен, беделді әйел, ал «қожа» — тәртіп пен жөнді білдіретін діндар, не ақыл иесі бейнесі. «Әй!» деу — жай ескерту, ал «Қой!» деу — кесіп айтылған тыйым. Екі сөздің қатар келуі қоғамдағы тәрбие мен бақылаудың маңызын көрсетеді: біреуі жұмсақ ескерту, екіншісі нақты тоқтату. Осындай сөз иелері жоқ жерде тәртіп босаңсиды деген ой жатыр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір бұл мақал отбасында, ұжымда немесе қоғамдық жерде жауапты адам жоқ, тәртіп сақталмай тұрған кезде айтылады. Мысалы, бір кеңседе басшы бақыламаса, қызметкерлер кешігіп келіп, жұмысты созып жүрсе, «Әй! дер ажа, Қой! дер қожа жоқ» деп, тәртіптің әлсірегенін меңзеуге болады. Мақал адамға жауапкершілік пен тәрбие қажет екенін еске салады.