Әкімге қарсы келме,
Күніңе кемшілік келер,
Молдаға қарсы келме,
Дініңе кемшілік келер.

Негізгі мағынасы

Әкімге қарсы шықсаң, күнкөрісіңе зиян келеді, молдаға қарсы шықсаң, діни беделіңе нұқсан келеді. Мақал ертедегі өмірдің сақтық тәжірибесін береді: билік иесі тұрмысыңды қыса алады, ал дін иесі сені дінсіз деп жария етіп, жұрт алдында абыройыңды түсіре алады. Негізгі ой: күші, ықпалы бар адаммен орынсыз жауласу өзіңе қымбатқа түседі. Мақалда жасқаншақ өмір тәжірибесі де, билікке астыртын мысқыл да бар.

Образдар мен теңеулер

Әкім — бұрынғы болыс, старшын сияқты жергілікті билік иесі. Күн сөзі мұнда тұрмыс, күнкөріс мағынасында: «күнің қараң болады» дегендей. Молда — дін ісінде жұртқа үкім айтатын кісі, оның сөзі адамның діндарлығы туралы ел пікірін қалыптастырған. Мақал төрт жолдан тұрады, жұп жолдар бірдей құрылған: қарсы келме мен кемшілік келер қайталанады. Қайталау ескертудің салмағын арттырып, есте қалдырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бүгін көбіне ертедегі ұғымды көрсету үшін немесе басшымен орынсыз дауласпа деген ақыл ретінде айтады. Кейде әзіл не кекесінмен айтылады. Әділетсіздікке қарсы тұруға, құқығын қорғауға тыйым салу үшін пайдалану дұрыс емес: мақал орынсыз қырсықтықты сынайды. Мысалы: бастығымен ұрсысқысы келген ұлына әкесі алдымен сабырмен сөйлесуге кеңес беріп: «Әкімге қарсы келме, күніңе кемшілік келер», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жайылым үшін әкімдікпен ұрсысқысы келген жігітке ақсақал алдымен құжатпен, сабырмен жүруді ұсынып, осы мақалды айтты.
— Тарих сабағында мұғалім болыстар заманындағы қарапайым жұрттың жағдайын түсіндіріп, осы мақалды мысалға келтірді.