Ақылды мен ақымақ туралы 1535
Ақылды мен ақымақ туралы қазақ мақал-мәтелдері ой мен мінезді салыстырып, өмірлік сабақ береді.
1535
Мақал-мәтел
502.8K
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Сенген қойым сен болсаң,
Күйсегеніңе болайын.
Күйсегеніңе болайын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреуге қатты сеніп, соған үміт артқан адамның сөзін білдіреді. Тура мағынасы — «егер сен…
Тышқан көтін көріп жаралы болыпты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тышқанның арт жағын көріп, соған жарақат алғандай болуы. Астарлы мағынасы…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
Заманың түлкі болса, тазы боп шал.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: замандағы жағдай түлкідей қулыққа, айлаға толы болса, оған тазыдай шапшаң…
Жұмсақ ағаш құртқа жем,
Жуас адам жұртқа жем.
Жуас адам жұртқа жем.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жұмсақ, шірімтал ағашты құрт тез жейді. Астарлы мағынасы: мінезі босаң…
Сала берме көзіңді әр жақсыға,
Бәрі жақсы көрінер алғашқыда.
Бәрі жақсы көрінер алғашқыда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды әр нәрсеге, әр адамға бірден сеніп, үстірт бағаламауға шақырады. Тура мағынасында…
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Тең теңімен, тезек қабымен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамдардың өзіне лайық, деңгейлес ортамен араласатынын білдіреді. Тура мағынасында…
Әрлі болғанша, арлы бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы сұлулығы мен сән-салтанатынан гөрі, ішкі тазалығы мен адамгершілігі маңызды…
Бидайдың басын көтергені -
дәні жоқтығы;
Жігіттің кеудесін көтергені -
ақылы жоқтығы.
дәні жоқтығы;
Жігіттің кеудесін көтергені -
ақылы жоқтығы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай паңданып, кеуде қағып, өзін жоғары ұстап жүретін адамның ішінде шын салмақты қасиет…
Дария жанынан құдық қазба.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында дарияның дәл қасынан құдық қазудың қажетсіз екенін айтады: су бар жерде…
Ел не демейді, есек не жемейді?
Негізгі мағынасы «Ел не демейді, есек не жемейді?» деген мақалдың тура мағынасы: ел-жұрттың сөзі көп, олар не айтпайды…
Ғалыммен жақын болсаң, қолың жетер,
Залыммен жақын болсаң, басың кетер.
Залыммен жақын болсаң, басың кетер.
Негізгі мағынасы Ғалыммен аралассаң, одан білім, ақыл, дұрыс бағыт аласың. Оның сөзі мен ісі сені биікке жетелейді…
Қырықтың бірі - Қыдыр,
Мыңның бірі — Уәли.
Мыңның бірі — Уәли.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам ішінен сирек кездесетін, өте қадірлі, ақылды не киелі жан табылады деген ойды…
Атың шықпаса, жер өрте.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адам аты шықпаса, елге танылмаса, тіпті жер өртеп болса да көзге түс…
Шалқайғанға шалқай,
Ол Пайғамбардың ұлы емес.
Еңкейгенге еңкей,
Ол әкеңнің құлы емес.
Ол Пайғамбардың ұлы емес.
Еңкейгенге еңкей,
Ол әкеңнің құлы емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға қарым-қатынаста орынды мінез ұстауды үйретеді. Біреу паңданып, астамсып, өзін жоғары…
Күш атасын танымас.
Негізгі мағынасы «Күш атасын танымас» деген мақал адамның күші тасып, бетімен кеткен кезде ол өз шегін, тәртіпті, тіпті…
Киіміне қарап қарсы алады,
Ақылына қарап шығарып салады.
Ақылына қарап шығарып салады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды алғаш көргенде сыртқы келбетіне, киіміне қарап бағалайтынымызды білдіреді. Бірақ шын…
Ақыл - жастан, асыл - тастан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ақылы мен бағалы қасиеті жас кезінде-ақ қалыптасатынын білдіреді. Тура мағынасында…
Тисе терекке, тимесе бұтаққа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал «бір әрекет жасасаң, қалай да бір нәтижеге жет» деген ойды білдіреді. Тура мағынада: тас…
Сіркесі су көтермейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ашуланшақ, мінезі ауыр, шамалы нәрсеге тез тітіркенетін адамды білдіреді. Тура мағынасында…
Түс - түлкінің боғы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы түс көруді түлкінің нәжісімен салыстырып, оның шын нәрсе емес, өткінші әрі…
Айдағаны - бес ешкі,
ЬІсқырығы жер жарады.
ЬІсқырығы жер жарады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ісі мен сөзіне сай келмейтінін әжуалайды. Тура мағынада: айдап жүргені бар болғаны…
Арпа ішінде бір бидай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — арпаның арасынан жалғыз бидайдың көрінуі. Астарлы мағынасы — көптің…
Бит қабығынан биялай тоқыған.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір нәрсенің мүлде қисынсыз, қолданысқа жарамсыз екенін білдіреді. Тура мағынасында «биттің…
Өз басындағы отты көрмей,
Біреудің басындағы шоқты көрер.
Біреудің басындағы шоқты көрер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз кемшілігін, өз басындағы үлкен мінін көрмей, өзгенің болмашы қатесін тез…
Иттің боғы дәрі болса, дарияға тышады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай пайдасы бардай көрінген нәрсенің шын мәнінде түкке тұрғысыз екенін әжуа етеді. Егер…
Тауық түсінде тары көрсе,
Түлкі түсінде тауық көреді.
Түлкі түсінде тауық көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тауыққа тары, ал түлкіге тауық түсінде көрінеді. Астарлы мағынасы…
Әркімдікі өзіне,
Ай көрінер көзіне.
Ай көрінер көзіне.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр адам өзіне жақын, өзіне тиімді, өзіне ұнайтын нәрсені дұрыс деп қабылдайтынын білдіреді…
Боранды күні боқ құтырады,
Бала мен ит құтырады.
Бала мен ит құтырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — боранды, жайсыз күні далада мазасыздық күшейіп, бала мен иттің…
Ең тәтті де - тіл,
Ең ащы да - тіл,
Ең ащы да - тіл,
Негізгі мағынасы Бұл мақал тілдің, яғни сөздің қуаты өте зор екенін білдіреді. Тәтті тіл — адамды баурап алатын…
Ақылды адам айтқызбай біледі,
Ақсұңқар қаққызбай іледі.
Ақсұңқар қаққызбай іледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылды адамның ойды көп сөз қылдырмай-ақ, бір ишарадан түсінетінін айтады. Яғни зерек…
Ақымаққа айтқан сөз
ағып жатқан сумен тең.
Ақылдыға айтқан сөз
қолға ұстаған тумен тең.
ағып жатқан сумен тең.
Ақылдыға айтқан сөз
қолға ұстаған тумен тең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің қадірі тыңдаушының түсінігіне байланысты екенін айтады. Ақымақ адамға айтылған ақыл…
Тесік моншақ жерде қалмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тесілген, яғни жібі үзілген моншақ жерге түссе, жоғалмай, бір күні…
Шалқайғанға шалқай,
Төбең көкке жеткенше.
Иілгенге иіл,
Басың жерге тигенше.
Төбең көкке жеткенше.
Иілгенге иіл,
Басың жерге тигенше.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адаммен қарым-қатынаста өз орныңды сақтауды үйретеді. Тура мағынасында: кім менменсіп…
Аңқау елге - арамза молда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай діндар, білімді не беделді болып көрінген адамның аңқау, сенгіш елді алдап кетуі…
Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның қиын істен қашып, барынша жеңіл жолды іздейтінін білдіреді. Тура мағынасында ауыр…
Сен тұр, мен атайын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі өзің істей алмайтындай әлсіз көрінгенде, басқа біреуді алға…
Мұртын балта шаппайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда адамның мұрты туралы айтылғандай көрінеді. Бірақ астарында біреудің…
Білем деген - көп сөз,
Білмеймін деген - бір сөз.
Білмеймін деген - бір сөз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал білімді адамның ойы кең, сөзі де көп болатынын меңзейді. Өйткені ол бір нәрсені терең…
Ең көп оқылған
Сенген қойым сен болсаң,
Күйсегеніңе болайын.
Күйсегеніңе болайын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреуге қатты сеніп, соған үміт артқан адамның сөзін білдіреді. Тура мағынасы — «егер сен…
Тышқан көтін көріп жаралы болыпты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тышқанның арт жағын көріп, соған жарақат алғандай болуы. Астарлы мағынасы…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
Заманың түлкі болса, тазы боп шал.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: замандағы жағдай түлкідей қулыққа, айлаға толы болса, оған тазыдай шапшаң…
Жұмсақ ағаш құртқа жем,
Жуас адам жұртқа жем.
Жуас адам жұртқа жем.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жұмсақ, шірімтал ағашты құрт тез жейді. Астарлы мағынасы: мінезі босаң…
Бұл санатта ақылды мен ақымақты салыстыратын қазақтың мақал-мәтелдері топтастырылған. Мұнда ақылдың қадірі, білім мен парасаттың күші, сондай-ақ асығыстық пен надандықтың зияны қысқа да нұсқа сөзбен айтылады.
Аталған мақалдар адамның мінезін түзеп, дұрыс шешім қабылдауға жетелейді: сабыр, тыңдай білу, еңбекқорлық, тілге сақтық сияқты құндылықтарды дәріптейді. Сонымен бірге ақылсыздықтың салдары, мақтаншақтық пен қырсықтықтың түбі опық жегізетіні ескертіледі.
Бұл бөлімдегі нақылдар күнделікті өмірде, тәрбиеде, оқу мен жұмыста ойды ұштап, сөзді көркем жеткізуге көмектеседі. Ақылдыға өнеге, ақымаққа ескерту болатын даналық сөздерді осы жерден табасыз.
Аталған мақалдар адамның мінезін түзеп, дұрыс шешім қабылдауға жетелейді: сабыр, тыңдай білу, еңбекқорлық, тілге сақтық сияқты құндылықтарды дәріптейді. Сонымен бірге ақылсыздықтың салдары, мақтаншақтық пен қырсықтықтың түбі опық жегізетіні ескертіледі.
Бұл бөлімдегі нақылдар күнделікті өмірде, тәрбиеде, оқу мен жұмыста ойды ұштап, сөзді көркем жеткізуге көмектеседі. Ақылдыға өнеге, ақымаққа ескерту болатын даналық сөздерді осы жерден табасыз.