Адам шыдағанға құрыш шыдамайды.
«Адам шыдағанға құрыш шыдамайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Құрыш — шыңдалған, ең берік болат. Мақал оның өзін адамнан әлсіз етіп көрсетеді: құрыш сынатын ауырлықты адам көтеріп кетеді. Аштықта, соғыста, жоқшылықта, ауыр қайғыда адамдар сондай сынақтарға төзген, оны кейін өздері де таңырқай еске алады. Мақал адамның рухани күшіне сүйсінеді: тәннің мықтылығы емес, жанның төзімі мен үміті адамды қиындықтан алып шығады. Сонымен бірге бұл сөзде мұң да бар: адам кейде көтергісіз ауыртпалықты да көтеруге мәжбүр болады.
Образдар мен теңеулер
Құрыш қазақ ұғымында беріктіктің ең жоғарғы өлшемі: «құрыштай берік», «құрыш білек» деп айтады. Ұсталар құрыштан қылыш пен пышақтың өткір жүзін соққан. Мақал осы өлшемді төңкеріп тастайды: ең берік деген металдың өзі адамның төзіміне жетпейді. Мұндай асыра айту — ауыз әдебиетінде жиі кездесетін тәсіл: адамның көзге көрінбейтін мінезін қолмен ұсталатын затпен салыстырып, айқын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ауыр кезеңнен өткен адамдарды сипаттағанда, соғыс, жұт, аштық жылдарын еске алғанда, кейде қиындыққа тап болған кісіге жігер беру үшін айтады. Ұзақ емделіп жазылған, ауыр жұмысты бітірген адамға таңданыспен айтылады. Қиналып жатқан адамнан «шыда» деп талап ету үшін айтса, оның ауыртпалығын кемітіп жібергендей естіледі. Мысалы: «Әжем соғыс жылдары жалғыз өзі бес баланы асырапты. Адам шыдағанға құрыш шыдамайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ұзақ емдеуден кейін аяғына қайта тұрған балуанға дәрігер оның төзіміне таңданып осыны айтады.
— Жұт жылы малын аман алып шыққан шопанға аудан жиынында қариялар құрмет көрсетеді.
— Тарих сабағында мұғалім тыл еңбеккерлерінің естелігін оқып, оқушыларға осы мақалды түсіндіреді.