Адамның жүзіне бақпа, сөзіне бақ.
«Адамның жүзіне бақпа, сөзіне бақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреумен танысқанда оның жүзіне, сырт келбетіне емес, айтқан сөзіне құлақ сал дейді мақал. Жүз әдемі не көріксіз, жымиған не қабағы түюлі болуы мүмкін, бірақ одан адамның ақылы мен ниеті көрінбейді. Ал сөз — адамның ішкі дүниесінің айнасы: ойы терең бе, таяз ба, шыншыл ма, мақтаншақ па, сөйлегенде байқалады. Мақал жүзге қарап алдану қаупін ескертеді. Мұндағы «бақ» — бақыт емес, «қара, назар аудар, бағала» деген бұйрық.
Образдар мен теңеулер
Мақал «бақпа» мен «бақ» деген бір етістіктің болымсыз және болымды түріне құрылған, сондықтан ойы бір демде айтылып, бірден есте қалады. Бағу сөзі қазақ тілінде мал бағудан да таныс: малды бағу — оны көз алмай қадағалау. Мұнда да сол мағына: адамның сөзін мұқият тыңдап, салмағын байқа. Жүз бен сөз қарама-қарсы қойылады: жүз көзге көрінеді, сөз құлаққа естіледі; көз алдануы мүмкін, ал сөз ерте ме, кеш пе шындықты ашады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жаңа таныстыққа алданып қалмасын деп, жас жігіт пен қызға ақыл ретінде айтады. Әсіресе біреу тек сыртқы келбетке, сәнді киімге қызығып, адамды асыра бағалағанда ескертеді. Кейде керісінше, көзге қораш көрінген адамды қорғап сөйлегенде айтылады. Мысалы: «Оның кішкентай бойына қарама, айтқан ақылына қара. Адамның жүзіне бақпа, сөзіне бақ».
Қолданылу жағдаяттары
— Құдалықта шешей қызына күйеу баланың сыртқы көрінісін емес, ата-анасымен қалай сөйлескенін байқауды тапсырады.
— Мектепке жаңа келген ұстаздың түрі қатал көрінгенімен, алғашқы сабақтан кейін балалар оның сөзінің жылылығын аңғарады.
— Базарда сыпайы сатушы тауарын мақтап тұрғанда, әке ұлына оның уәделерінің бір-біріне қайшы екенін көрсетеді.