Азат басың болсын құл,
Қолдан келмес іске ұмтыл.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды өз шамасын білуге, орынсыз тәуекелге бармауға шақырады. Тура мағынасы бойынша, басың еркін болса да, қолыңнан келмейтін іске ұмтылсаң, өзіңді қиын жағдайға түсіресің деген ой айтылады. Астарлы мағынасы — әр істің өлшемі бар, адам ақылмен әрекет етіп, мүмкіндігі мен қабілетін таразылауы керек. Қолдан келмейтін нәрсеге ұмтылу көбіне күйзеліске, ұятқа немесе бос әуреге апарады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «азат басың» — еркіндік, өз еркің, жеке таңдау дегенді білдіреді. Ал «құл» сөзі еркіндіктің қарсы бейнесі ретінде алынған: егер адам өз еркін дұрыс пайдаланбаса, орынсыз әрекетке тәуелді болып, өзіне-өзі құл болады деген ишара бар. «Қолдан келмес іс» — адам табиғатына, біліміне, шамасына сай келмейтін шаруа. Яғни мақал шектен шықпай, мүмкіндікті дұрыс бағалауды үйретеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе оқу, жұмыс, бизнес, тіпті әлеуметтік желідегі әрекетке де қатысты. Мысалы, тәжірибесі жоқ адам бірден үлкен жоба бастап, бар ақшасын салса, кейін қиындыққа тап болуы мүмкін. Сондықтан алдымен үйреніп, есептеп, содан соң іске кіріскен дұрыс.
Qoldan kelmes iske umtyl.