Адамзат бірде теңіз, бірде самал.
«Адамзат бірде теңіз, бірде самал.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Теңіз — шексіз, терең, бірде тынық, бірде толқынды; самал — жеңіл, салқын жел. Мақал адам баласын осы екеуіне теңейді: адам бірде теңіздей буырқанып, ашуға мініп, бірде самалдай жұмсақ, жайлы болады. Яғни адамның көңілі мен мінезі бір қалыпта тұрмайды, жағдайға, уақытқа қарай құбылады. Мақал адамды бір сәттегі ашуына не бір күнгі жұмсақтығына қарап түгел бағалауға болмайтынын, оның көңіліне сабырмен қарауды аңғартады. Басқаша оқылуы да бар: тұтас ел, көпшілік те кейде толқып, кейде басылып тұрады.
Образдар мен теңеулер
Теңіз бен самал — табиғаттың екі бейнесі. Қазақ даласында теңіз көп емес, сондықтан ол ұлылықтың, тереңдік пен қаһардың белгісі: «теңіздей тасу», «теңіздей толқу» деген тіркестер содан. Самал болса, жаздың ыстығында жайлауға соғатын жайлы жел, көңілді сергітетін нәрсе. Мақалда бұл екеуі қарама-қарсы қойылып тұр: бірі — аумағы зор, буырқанған күш, екіншісі — жеңіл, байсалды тыныштық. «Бірде… бірде…» құрылымы ауысып тұратын көңіл күйдің ырғағын береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал адамның мінезі құбылмалы екенін түсіндіргенде айтылады: біреудің кенет ашуланғанына таңғалғанда, не керісінше ашулы адамның тез басылғанын көргенде. Үні байсалды, кейде кешірімге шақыратын. Жас жұбайларға, ата-анаға балаларының мінезін түсіндіруде де келеді. Адамды тұрақсыз, сенімсіз деп айыптау үшін айту мақалдың жұмсақ мәніне келмейді. Мысалы: «Кеше айқайлаған ағаң бүгін өзі кешірім сұрады — адамзат бірде теңіз, бірде самал ғой».
Қолданылу жағдаяттары
— Ас үйде ашуланып ыдыс сылдыратқан келінді көріп, енесі ұлына: «Тиіспе, адам бірде теңіз, бірде самал, кешке өзі басылады», — дейді.
— Жаттықтырушы жарыста ұтылып, ашуға мінген спортшыны сол сәтте сөкпей, кешке қарай қайта келіп, сабырмен сөйлеседі.
— Жайлауда шопан таңертең ұрсысқан көршісімен түсте бір шәйнектен шай ішіп, күліп отырады.