«Адамға ақыл көптік қылмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адамға ақыл көптік қылмайды, яғни ақылдың артығы болмайды, қанша көп болса да зиян жоқ. Көп нәрсенің шегі бар: ас көп болса, тойғанда ішке сыймайды, мал көп болса, бағуы ауыр, дүние көп болса, ұрыдан қорқасың. Ал ақыл адамға жүк болмайды, оны сақтауға қамба, бағуға малшы керек емес. Мақал адамды өмір бойы үйренуге, ақылдыдан кеңес сұрауға, бір білгенімен тоқтап қалмауға жетелейді. Біреу ақыл айтқанда өзім білемін деп бұрылмаудың мәні де осында.
Образдар мен теңеулер
Көптік қылу — бір нәрсенің артық болып, ауырлық әкелуі: бұл маған көптік қылады дегенде адам артық нәрседен бас тартады. Мақал осы тұрмыстық тіркесті терісінен қолданады. Қазақ тұрмысында қонақ жетті, көптік қылды деп дастарқаннан тұрады, малшы малдың көптігінен де қиналады. Ақылға келгенде бұл өлшем жұмыс істемейді. Мақалда сурет жоқ, бірақ көп деген күнделікті ұғымның шекарасын бұзу — оның өзіне тән тапқырлығы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу кеңес сұрағанда, мен де бір ақыл қосайын деп сөз бастағанда немесе ақыл тыңдағысы келмейтін адамға жұмсақ ескерту ретінде айтады. Үні — жылы, кішіпейіл. Мысал: «Адамға ақыл көптік қылмайды, апаңнан да сұрап көрші, ол бұл істі көп көрген». Сұрамаса да біреуге шексіз ақыл айта беруді ақтау үшін қолдану орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Жас келін нан пісіруді енесінен үйреніп болса да, көрші әжеден тағы бір тәсілін сұрап, екеуін ұштастырып, ауылды таңғалдырады.
— Мектепте жақсы оқитын бала олимпиадаға дайындалып, тағы бір мұғалімнен қосымша сабақ алады; анасы оның ниетін қолдайды.