«Адам - ала, мал - құла.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Ала» — бір түсті емес, түрлі түсті; ауыспалы мағынада әр түрлі, бірдей емес деген сөз. «Құла» — жылқының бір қалыпты сарғылт түсі. Мақал адамдардың әрқайсысы әр түрлі екенін айтады: бірінің мінезі жақсы, бірінікі жаман, бір адамның өзінде де жақсы мен жаман араласып жүреді. Ал малдың болмысы қарапайым, бірқалыпты: оның не екені көзге көрініп тұр. Адамды тануға мал танығаннан гөрі көп уақыт керек. Мақал сирек айтылады, ойы «Адам аласы — ішінде, мал аласы — сыртында» деген мақалмен үндес.
Образдар мен теңеулер
Қазақ мал түсін өте дәл ажыратқан: құла, торы, жирен, күрең, ала, шұбар. «Құла» — сарғыш денелі, жалы мен құйрығы қаралау келген жылқы түсі; ол бір қалыпты, бірден танылатын түс. «Ала» — екі не бірнеше түстің араласуы, оның «алалық», яғни бөлінушілік, ниеттің бір болмауы деген реңкі де бар. Мақал мал түсінің атауларын адамға ауыстырады: адамның ішінде түрлі «түс», түрлі қасиет бар, ал мал бір түсті, қарапайым.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің ойламаған жерден басқа қырынан көрінгеніне таңғалғанда, не адамдардың әр түрлі екенін түсіндіргенде айтады. Үні — байыпты байқау, кейде өкініш. Мысалы: «Сырттай жуас көрінетін еді, ісі басқа болып шықты, адам — ала, мал — құла деген рас екен». Нақты бір адамды ала деп айыптау үшін айтылса, дөрекі естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Жылқышы ата немересіне құла тайды көрсетіп, малдың мінезі түсіндей бірден танылатынын, ал адамды тану ұзақ екенін айтады.
— Ауылда момын көрінген көрші қиын кезде бәрінен бұрын көмекке келеді. Әйелдер таңғалып, адамның әр түрлі екенін осы мақалмен айтады.