«Адамның тізгіні - ақыл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Атты тізгін басқаратындай, адамды ақыл басқарады. Тізгінсіз ат қайда кетері белгісіз, ол жартасқа да, батпаққа да апарып тастайды. Ақылсыз адам да солай: оны ашу, нәпсі, ыза, біреудің азғыруы қалай бұрса, солай кете береді. Ақыл тізгін секілді тежейді де, бағыт та береді: қажет кезде тоқтатады, керек кезде бұрады. Мақалдың түйіні — адам өз сезімін, қалауын ақылмен басқарса ғана дұрыс жолмен жүреді.
Образдар мен теңеулер
Тізгін — ат әбзелінің бір бөлігі: ауыздықтың екі шетіне байланып, шабандоздың қолында болатын қайыс бау. Атқа мінген қазақ үшін тізгіннің мәні зор: тізгінді тартқан шабандоз атты тоқтатады, бір жағына тартса бұрады, босатса ат еркіне кетеді. Тізгінін қолға алу, тізгінді босату деген тіркестер осыдан шыққан. Мақал адамды атқа, ақылды шабандоздың қолындағы тізгінге теңейді. Ат пен шабандоз арасындағы бұл байланысты кез келген көшпелі бала білген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ашуға, құмарлыққа берілген, өзін ұстай алмай жүрген адамға ескерту ретінде немесе тәрбие туралы әңгімеде айтады. Үні — салмақты кеңес. Мысал: «Адамның тізгіні — ақыл, ойынға салынып, сабақты ұмытпа». Мақал сезімді мүлдем тұншықтыру туралы емес, сондықтан қуанышын не мұңын білдірген адамға айту орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда басқа жүргізуші жолын кескенде, ұлы оны қуып жетпек болады; әкесі тоқтатып, жылдамдықты емес, ақылды басшылыққа алуды айтады.
— Атқа мінуді үйреніп жүрген бала тізгінді босатып, ат шалғынға бұрылып кеткенде, атасы күліп, адамның да тізгіні болады дейді.