«Адам көзі - таразы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адамның көзі таразы сияқты: ол көргенін өлшейді, салыстырады, бағалайды. Көп жағдайда мақал ел көзі жайлы айтылады: не істесең де, айналаңдағылар байқап, салмағын өлшеп отырады. Жақсы іс те, ерсі қылық та жұрттың назарынан тыс қалмайды. Екінші, тұрмыстық мағынасы да бар: тәжірибелі кісі етті, жүнді, астықты көзбен-ақ мөлшерлеп, таразысыз дәл айыра алады. Екі жағдайда да көз әділ, бірақ қатал өлшеуіш ретінде алынған.
Образдар мен теңеулер
Таразы — заттың салмағын өлшейтін құрал, базарда саудагердің адалдығы да осы таразыдан танылған. Ертеде таразымен астық, жүн, күміс өлшенген, ал малды, етті көзбен бағалау шеберлік саналған. Таразы әділдіктің де бейнесі: екі басы тең болса — бәрі дұрыс. Мақал көзді осы құралмен теңестіріп, оған әділ төреші қызметін береді. Сызықша арқылы берілген қысқа теңеу ойды кесіп айтады, дәлелдеуді қажет етпейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуге ұят істен сақ болуды ескерткенде айтады: «Ешкім көрмейді деп ойлама, адам көзі — таразы». Кейде мақтау ретінде де қолданылады: жақсы еңбек ерте ме, кеш пе бағаланады. Тұрмыста көзбен мөлшерлеп өлшеген кісіге әзілмен айтылады. Мысалы, шешей ұнды таразысыз құйып, дәл бір келі болып шыққанда: «Міне, адам көзі — таразы».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда асаба біреуді құттықтауға шақыруды ұмытып кетсе, ағайын бәрін байқап, кейін осы мақалды айтып ескертеді.
— Мал базарында тәжірибелі қария қойдың салмағын көзбен шамалап, таразыдан бұрын дәл айтып береді.
— Мектепте мұғалім ешкім көрмейді деп ойлап, сынып бөлмесін өз еркімен жинаған оқушыны жұрт алдында мақтайды.