«Адам мен адамның арасы жер мен көктей.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Екі адамның арасындағы айырма жер мен көктің арасындай алыс болуы мүмкін. Сырттай бәрі бірдей: екі қол, екі аяқ, бір бас. Бірақ ақылы, мінезі, адамгершілігі жағынан бірі биікте, бірі төменде тұрады. Мақал адамдарды бір өлшеммен бағалауға болмайтынын, бір кісінің жақсылығына қарап бәрін жақсы деп, біреудің жамандығына қарап бәрін жаман деп қорытпау керегін аңғартады. Көбіне бір-бірімен теңестіруге келмейтін жақсы мен жаман кісі салыстырылғанда айтылады.
Образдар мен теңеулер
Жер мен көк — қазақ дүниетанымындағы ең үлкен қарама-қарсы жұп. Жер — төменде, аяқ астында; көк — биікте, қол жетпес кеңістік. Ашық далада өмір сүрген көшпелі үшін жер мен аспанның арасы күнде көз алдында тұрған ең үлкен өлшем болған. «Жер мен көктей» деген теңеу тілде басқа тіркестерде де кездеседі, ол екі нәрсенің мүлде ұқсамайтынын білдіреді. Мақалда «адам» сөзінің қайталануы да мәнді: аты бір, тегі бір, ал мазмұны мүлде басқа.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуді біреумен салыстырғанда айтады, әсіресе бірін мақтап, екіншісін жақтырмағанда. Кейде «бәрі бірдей емес» деп, адамды жеке бағалауға шақырады. Таңданып та, ашынып та айтылады. Адамның өзіне тікелей қарап айтса, қорлау болып шығуы мүмкін, сондықтан жанама айтылғаны жарасады. Мысалы: «Ағасы жақсы екен деп, інісіне бірден сенбе. Адам мен адамның арасы жер мен көктей».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда сатушы әйел бір алыпсатардың алдағанын, екіншісінің артық төлемді қайтарып бергенін айтып, адам мен адамның арасы жер мен көктей дейді.
— Отбасында әке шеберханасындағы екі шәкіртінің бірі адал, бірі жалқау екенін айтып, кәсіпке адам таңдау оңай емес екенін түсіндіреді.
— Спорт залында жаттықтырушы бір командада ойнаған екі жігіттің ниеті мүлде бөлек екенін байқап, оларды екі топқа бөледі.