Адамды адамгершілікке сүйрейтін - ақыл,
Адамды жамандыққа ұрындыратын - ашу.

Негізгі мағынасы

Адамды адамгершілікке жетелейтін — ақыл, жамандыққа ұрындыратын — ашу дейді. Мақал адам мінезін екі күштің тартысы ретінде көрсетеді. Ақыл адамды ойлануға, өзгені түсінуге, кешіре білуге бастайды; адамгершілік — соның жемісі. Ашу кісінің көзін байлап, өзі қаламаған іске итереді: айтылған ауыр сөз, қол көтеру, бұзылған туыстық көбіне ашу үстінде болады. Мақал адамның адамдығы күнделікті таңдаудан қалыптасатынын да аңғартады: әр сәт сайын біз осы екеуінің біріне ерік береміз.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы етістіктер сурет салады. «Сүйреу» — бір нәрсені жерден тартып, күшпен алып жүру; ақыл адамды жалқаулықтан, өзімшілдіктен сүйреп шығарады. «Ұрындыру» — соқтықтыру, қатерлі жерге ұшырату; ашу адамды шұңқырға құлатқандай. Екі жол бірдей құрылған, жауабы сөйлем соңында ғана ашылады: «ақыл» және «ашу». Жұмбақ тәрізді бұл құрылым тыңдаушының назарын соңғы сөзге аударады. Ақыл мен ашудың бас дыбысы бірдей: екі күш бір адамның ішінде қатар тұрғанын еске салады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ашуға берілген адамды сабырға шақырғанда, бала тәрбиесі туралы әңгімеде, ашу үстінде жасалған қателікті талқылағанда айтады. Интонациясы — байсалды кеңес, түсіндіру. Біреудің әділ наразылығын «ашу» деп айыптау үшін қолдануға келмейді. Мысалы: «Ашуың басылғанда шешім қабылда. Адамды жамандыққа ұрындыратын — ашу».

Қолданылу жағдаяттары

— Жолда өзін қағып өткен көлікті қуып жетпек болған ұлын қасындағы әкесі тоқтатып, мақалды айтады.
— Көршісінің иті тауығын жеп қойғанда, ашуланған әйел алдымен сабыр етіп, кейін көршісімен ақылмен сөйлеседі.
— Бокс жаттығуында бапкер шәкіртіне: «Рингте ашумен емес, ақылмен шайқас», — деп ескертеді.