«Айла ақыл болмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Айла, қулық-амал ақылдың орнын баса алмайды. Айлакер адам біреуді алдап, бір істі бұрып, сәттік ұтыс табуы мүмкін, бірақ бұл — ақыл емес. Ақыл істің түбін көреді, адамға да, өзіне де зиян келтірмейтін жолды іздейді, ал айла көбіне бүгінгі пайданы ғана ойлайды. Кейде айланың өзі де пайдалы: жауды алдау, қиындықтан шығу. Дегенмен ол ақылдың қолында құрал ғана, ақылсыз айла ерте ме, кеш пе әшкере болып, иесін ұятқа қалдырады.
Образдар мен теңеулер
Айла сөзі қазақта екі жақты: «айласын асырды» деп мақтайды да, «айлакер» деп сақтанып айтады. Аңшының аңды аулау тәсілі, балуанның қарсыласын жығатын әдісі де айла деп аталады. Мақал осы шебер тәсілді ақылмен салыстырады: айла — тәсілдің ептілігі, ақыл — ойдың тереңдігі. Мақал небәрі үш сөзден тұрады, сондықтан ойы кесімді: бірін екіншісімен шатастырма дейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне біреудің айлакерлігіне қызығып, оны ақылды деп мақтағанда, үлкендер «айла — ақыл емес» деп түзетеді. Кейде алдаумен табысқа жеткен адам туралы сын ретінде айтылады. Ойындағы, спорттағы адал тәсілді жамандау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жұртты алдап жер алғаны үшін оны мықты деп жүрсіңдер ме? Айла ақыл болмайды, бәрі бір күні шығады».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда сапасыз затты әдемі сөзбен өткізген саудагерді көрші дүкеннің қарт иесі сынап, мақалды еске салды.
— Мектепте сабақ оқымай, айламен бағасын көтерген оқушыға мұғалім білімнің орнын қулық баспайтынын айтты.
— Ауыл балалары бір-бірін алдап ұтқандарын мақтанып айтқанда, ата оларға ақыл мен айланың айырмасын түсіндірді.