Қатыныңа құл болмасаң,
Үй болмайсың.
Халқыңа құл болмасаң,
Би болмайсың.

Негізгі мағынасы

Отбасыңа қызмет етпесең, үй бола алмайсың; халқыңа қызмет етпесең, би бола алмайсың дейді. «Құл болу» мұнда біреуге бас ию емес, оның қамы үшін еңбек ету, қызметін аямау. Үй — шаңырақ, отбасы: оны құру үшін жарыңның, балаларыңның жайын өз жайыңнан жоғары қою қажет. Би де солай: билік — халыққа қызмет, оны өз мүддеңе жұмсасаң, сен би емессің. Мақал басшылықты да, отағасылықты да қызмет деп түсінеді.

Образдар мен теңеулер

Құл — ең төменгі, бас бостандығы жоқ адам; мақал оны күтпеген жерде, қожайындық орынға қатысты қолданады. Үй иесі мен ел басшысы — көшпелі қоғамдағы ең құрметті екі орын, бірақ екеуіне де жол құлдық, яғни қызмет арқылы ашылады. Қатыныңа мен халқыңа, үй мен би қатар қойылып, отбасы мен ел бір үлгімен өлшенеді. Қатын сөзі ертеде жай «әйел, жұбай» деген мағынада жүрген, бүгін ол дөрекі естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жаңа үйленген жігітке, жаңа басшыға ақыл ретінде айтады: билік — қызмет, отбасы — қамқорлық. Тойда ақсақалдың батасында, отбасылық кеңесте естіледі. Бүгін «қатыныңа» деудің орнына «жарыңа» деп айту сыпайырақ. Мысалы, күйеу балаға: «Жарыңа құл болмасаң, үй болмайсың — оның жайын өз жайыңнан бұрын ойла».

Қолданылу жағдаяттары

— Үйлену тойында ақсақал жас күйеуге бата беріп, мақалдың алғашқы жолын айтып, жарына қамқор болуды тапсырады.
— Ауыл әкімі болып сайланған жігітке нағашы ағасы «Халқыңа құл болмасаң, би болмайсың» деп, жұрттың шаруасын өз шаруасынан жоғары қоюды ескертеді.