Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.

Негізгі мағынасы

Жұт жылы мал қырылғанда ит өлексеге тойып семіреді де, иесіне ырылдап, айбат шегеді. Дау көбейгенде би де солай семіреді: даугерлерден алған сыйы мен ақысы көбейіп, енді өз еліне өктем сөйлейді. Мақал біреудің қасіретінен пайда тауып, сонан соң асқақтайтын адамды әшкерелейді. Елге қиын кезде байыған, қиындықты өз пайдасына айналдырған басшы итпен қатар қойылып, ащы сынға ұшырайды.

Образдар мен теңеулер

Жұт — қыста қалың қар, көктайғақ не қатты аяз салдарынан малдың жаппай қырылуы. Көшпелі ел үшін бұдан ауыр апат болмаған: бай кедейге айналып, ауыл ашыққан. Сондай күні тек ит қана тоқ, өйткені өлексе көп. Тоқ ит тамақ берген иесін де менсінбей, тісін ақситады. Дау мен жұт қатар қойылған — бірі малға, бірі елге түскен апат. «Ит семіріп» пен «би семіріп», «иесіне» мен «еліне» деген қатар жолдар ұқсастықты дәл көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жұрттың басына түскен қиындықты пайдаланып баюшыларға, сонан соң кеудесін көтеріп кеткендерге айтады. Ашу, әшкерелеу реңкі басым, сондықтан оны жақын адамға қалжыңмен айту қиын. Әр баюды күдікпен көру үшін емес, біреудің бақытсыздығынан пайда тапқанда ғана орынды. Мысалы, су тасқынынан кейін бағаны көтеріп байыған саудагер туралы: «Жұт болса ит семіріп, иесіне айбат қылады».

Қолданылу жағдаяттары

— Қуаңшылық жылы шөпті үш есе қымбатқа сатып байыған көршісінің енді ауылға менменсіп сөйлейтінін көріп, қарт малшы осы мақалды айтады.
— Ауылдағы жер дауы созылып, оны шешеміз деген делдал жаңа көлік мініп алғанда, ақсақалдар «Дау болса би семіріп» деп күбірлейді.