Кім бай болғысы келмейді,
Құдайы қаламайды.
Кім би болғысы келмейді,
Халқы қаламайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — бай да, би де болуды әркім қалауы мүмкін, бірақ оған тек тілек жеткіліксіз. Астарлы мағынасы — адамға берілетін мәртебе, дәулет, абырой халықтың да, Жаратқанның да ризалығымен келеді. Яғни байлық та, басшылық та өзіңнің жеке қалауымен ғана емес, елдің сенімі мен бағасына, сондай-ақ тағдырға байланысты.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бай» — тек мал-мүлікке ие адам емес, дәулеті орныққан, тұрмысы түзелген кісі. «Би» — ел сөзін ұстайтын, төрелік айтатын, халыққа сөзі өтімді адам. «Құдайы қаламайды» дегені байлықтың да, биліктің де адамға оңай берілмейтінін, оған лайықтылық керек екенін білдіреді. «Халқы қаламайды» деген тіркес халықтың қолдауы мен сенімі жоқ жерде би болу мүмкін еместігін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал лауазым, бедел немесе табысқа тек құмар болудың аз екенін ескертеді. Мысалы, бір адам басшылық қызметке ұмтылғанымен, егер білімі, әділдігі, адаммен тіл табысуы болмаса, ұжым да оны қолдамайды. Сондықтан бұл сөз ең алдымен жауапкершілік пен лайық болуға шақырады.
Qudaıy qalamaıdy.
Kim bı bolǵysy kelmeıdi,
Halqy qalamaıdy.