Көсем - қиында, шешен - жиында.
«Көсем - қиында, шешен - жиында.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ел бастайтын көсемнің кім екені қиын-қыстау кезде, шешеннің құны жұрт жиналған жерде танылады. Тыныш күнде бәрі көсем сияқты, ал жол ауырлап, шешім қажет болғанда жұрттың алдына шығып, жауапкершілікті мойнына алатын адам ғана нағыз көсем. Шешен де сөзін көпшіліктің алдында, тартыс пен талқы үстінде дәлелдейді. Мақал әр қасиеттің көрінетін өз орны мен уақыты бар екенін айтады.
Образдар мен теңеулер
Көсем — көшті бастайтын, елге жол көрсететін адам. Көшпелі тұрмыста қыстау мен жайлау арасындағы жол, жұт, жау шабуылы — бәрі «қиын» сәт: сол кезде көштің басында кім тұрғаны анықталады. Жиын — ас, той, дау шешілетін басқосу, онда шешен ел алдында сөз сөйлеп, бағаланады. «Қиында — жиында» ұйқасы мен екі бөліктің теңдігі мақалды ұранға ұқсатады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Басшылық пен шешендік туралы айтылады: қиын жағдайда біреу жауапкершілікті өз мойнына алғанда — мақтау, ал тыныш кезде ғана белсенді болатын адамға — ескерту. Байыпты, салмақты интонациямен айтылады. Мысал: «Су тасқынында ауылды ұйымдастырған Асқар болды, басқалар үйде отырды. Көсем — қиында деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Боранда жолда тұрып қалған автобуста бір жүргізуші жолаушыларды ұйымдастырып, жылы жерге жеткізеді; кейін жұрт оны мақалмен мақтайды.
— Тойда асаба тапқыр сөзбен дауласып қалған екі құданы жарастырады; төрдегі ақсақал «шешен — жиында» деп разы болады.
— Футбол командасы ұтылып жатқанда капитан ойыншыларды жинап, ойынды өзгертеді; жаттықтырушы мақалдың басын айтады.