Жігітке ерлік те оңай, билік те оңай.
«Жігітке ерлік те оңай, билік те оңай.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нағыз жігітке ерлік жасау да, билік айту да оңай: ол жауға қарсы шығуға да, елдің дауын шешуге де дайын. Мақал жігіттің бойында батырлық пен ақылдың қатар болуын мадақтайды. «Ерлік» — қауіп-қатерде жүрексінбеу, «билік» — әділ шешім айту, ел ісін жүргізу. Қайраты бар, ойы ұшқыр жас адамға бұл екеуі ауыр жүк емес, табиғи іс. Кейбір кісілер мақалды сәл кекесінмен де түсінеді: жасқа бәрі оңай көрінеді, ал ерлік пен биліктің шын салмағы кейін біліне бастайды.
Образдар мен теңеулер
Мақалда бейнелі заттар жоқ, оның күші екі салмақты сөздің қатар келуінде: «ерлік» пен «билік». Екеуі де «-лік» жұрнағымен жасалып, ұйқасып тұр. Ерлік — көшпелі қоғамда батырдың ісі, жауға шабу, ел қорғау. Билік — бидің ісі: би даудың шешімін айтып, әділдікті жүргізген. Ескі қазақ қоғамында батыр мен би көбіне екі бөлек адам болған, мақал оларды бір жігіттің бойына жинайды. «Де… де» деген қайталау екі істің бірдей оңай екенін күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал қиын іске батыл кірісіп, оны ақылмен шешкен жігітті мақтағанда айтылады. Үні — сүйсіну. Кейде жеңіл әзілмен, тым өзіне сенген жасқа «саған бәрі оңай ғой» деп айтылады. Қиналып жүрген адамды «саған оңай болуы керек еді» деп мазақтау орынсыз. Мысалы: «Өрт кезінде балаларды шығарған да, кейін көршілердің дауын бітістірген де — Асқар, жігітке ерлік те оңай, билік те оңай».
Қолданылу жағдаяттары
— Көктемгі тасқында ауылды құтқаруға бірінші шыққан жігітті кейін жұрт ауыл ақсақалы етіп сайлайды.
— Құдалар арасындағы дау ушыққанда, жас жігіт екі жақты да ренжітпей бітістіреді; ақсақалдар оның ақылына таң қалады.
— Мектеп командасының капитаны жарыста жарақат алған досын көтеріп шығып, кейін дауласқан ойыншыларды татуластырады.