Көп сөйлейді залым би,
Аз сөйлейді әділ би.
«Көп сөйлейді залым би, Аз сөйлейді әділ би.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әділ би көп сөйлемейді: дауды тыңдап, шындықты таразылап, бір-екі ауыз сөзбен кесіп айтады. Залым би, керісінше, сөзді көбейтеді — әділетсіз үкімін жасыру үшін айналдырып, шатастырып, екі жақты да жалықтырып жібереді. Мақал сөздің көптігі ақылдың белгісі емес екенін айтады: шындыққа ұзақ түсіндірме керек емес, ал өтірік пен әділетсіздік көп сөзбен бүркемеленеді. Ой тек билерге ғана емес, шешім айтатын кез келген адамға қатысты.
Образдар мен теңеулер
Бір мақалда екі би қарсы қойылған: залым мен әділ, көп пен аз. Қазақтың дәстүрлі сотында би сөзбен билеген: оның қаруы — шешен тіл, ал үкімі — қысқа да нақты сөз. Халық жадында әділ билер бір ауыз тапқыр сөзбен дауды бітірген деп сақталған, осыдан қысқалық әділдіктің белгісіне айналған. Қатар тұрған «көп сөйлейді — аз сөйлейді» етістіктері мен жол соңында қайталанған «би» сөзі салыстыруды айқын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал жиналыста, кеңесте, дау кезінде ұзақ сөйлеп, түк шешпей отырған адамға сын ретінде айтылады. Ауыл ақсақалы, ұстаз немесе ата-ана өз шешімін қысқа қайырғанда да мысал етеді. Біреудің жай ғана әңгімешіл мінезін сөгу үшін қолдану орынсыз: мақал сөзшеңдікті емес, шындықты сөзбен бүркемелеуді сынайды. Мысалы: «Бір сағат сөйледі, бірақ кім кінәлі екенін айтпады — көп сөйлейді залым би».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиналысында жайылым бөлісі туралы басшы ұзақ сөйлеп, нақты шешім айтпаған соң, қарт малшы «Көп сөйлейді залым би» деп күбірлейді.
— Балалар футболында даулы допты төреші ұзақ түсіндіре бастағанда, жаттықтырушы мақалды еске алып, әділ төрешінің бір ысқырығы жетеді деп күледі.
Az sóıleıdi ádil bı.