Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Қызыл тіл - жанның мияты,
Абырой - ердің қуаты.
Абырой - ердің қуаты.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің адам өміріндегі орнын өте биік қояды. «Қызыл тіл» дегені — шешен, орынды, өткір сөз…
Ақиқаттың есебі айнымайды.
Негізгі мағынасы Ақиқаттың есебі айнымайды деген мақал шындықтың түбі өзгермейді, ақиқат ақыры бәрібір жеңіске жетеді…
Саудың асын жеп,
Жындының ісін істейді.
Жындының ісін істейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай дұрыс, сау адам сияқты көрініп тұрып, іс жүзінде орынсыз, ақылға қонымсыз қылық…
Қыз өспес пе, көкіректі теспес пе?!
Негізгі мағынасы Бұл мақал қыз баланың ер жетіп, бой жеткенде үй ішіндегі ескі ойды, тар түсінікті бұзатынын білдіреді…
Алысты жақындатар - ат,
Жақынды алыстатар - жат.
Жақынды алыстатар - жат.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі түрлі күшті салыстырып айтады. «Алысты жақындатар – ат» дегені – ат ертеде адамға қашық…
Буыршынды бура бұзар,
Пәйкелді бұғы бұзар.
Пәйкелді бұғы бұзар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — буыршынды, яғни шүйгін жерге үйренген, семіз әрі күйлі бураны да бұза…
«Шөк!» десе, түйе де шөгеді.
Негізгі мағынасы «Шөк!» десе, түйе де шөгеді» деген мақал сөздің ықпалы мен бұйрықтың күшін білдіреді. Тура мағынасында…
Аққу жүзсе су сұлу.
Негізгі мағынасы Аққу жүрген жердің көркі артады деген ой айтылады. Тура мағынасында аққу су бетімен жүзіп өткенде…
Білімді өлсе, қағазда аты қалады,
Ұста өлсе, артында заты қалады.
Ұста өлсе, артында заты қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал білім мен қолөнердің, ой еңбегі мен іс еңбегінің мәңгілік із қалдыратынын айтады. Білімді…
Ер айтпас, айтса қайтпас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер жігіттің сөзіне берік, уәдесіне тұрақты болатынын білдіреді. Тура мағынасында: нағыз ер…
Алушы мал таныса,
Сатушыға не тұрыс.
Сатушыға не тұрыс.
Негізгі мағынасы Бұл мақал саудадағы келісім мен түсіністіктің маңызын білдіреді. Егер алушы малды, яғни сатып алатын…
Қызыл ет кетер,
Қызарған бет қалар.
Қызарған бет қалар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы сұлулығы мен тәндік қуаты уақытша екенін, ал ұят, абырой, ар мен намыс ұзақ…
У ды у қайырады.
Негізгі мағынасы У деген — адамға зиян келтіретін нәрсе, ал «у ды у қайырады» дегені: жамандыққа жамандықпен ғана…
Өз елінде шекпен пішпеген
Кісі елінде мақпал пішеді.
Кісі елінде мақпал пішеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өз елінде, өз ортасында қабілетін таныта алмаған адам жат жерде бірден үлкен жетістікке…
Қомдығы жоқ, өркеші жоқ,
Нар болғаннан без.
Тақымында тайы жоқ,
Сал болғаннан без.
Жасы жетпей,
Шал болғаннан без.
Нар болғаннан без.
Тақымында тайы жоқ,
Сал болғаннан без.
Жасы жетпей,
Шал болғаннан без.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жасандылықтан, табиғи болмысы жоқ жалған «үлкенсінуден» сақтандырады. Түйеге қом, өркеш…
Ауырлықты нар көтереді,
Нар көтермесе, бар көтереді.
Нар көтермесе, бар көтереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ең ауыр жүктi нар түйе көтереді, ал нар көтере алмаса, қалған малдың бәрі…
Күндес көргеннің қызын алма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің күндесінен, яғни ішкі қызғанышы бар, арасы ашық адамнан қыз алуға болмайтынын…
Түйенің басы тегешке сыймас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: үлкен түйенің басы кішкентай тегешке сыймайды. Астарлы мағынасы: ірі…
Кекірейген кердеңнен қаш.
Негізгі мағынасы «Кекірейген кердеңнен қаш» деген мақал тәкаппар, паң, өзін өзгеден жоғары қоятын адамнан аулақ бол…
Төлеңгіт, төреңді күт
Негізгі мағынасы «Төлеңгіт, төреңді күт» деген мақалдың тура мағынасы — төлеңгіттің өз төресін, яғни иесін немесе…
Адамның аңырағаны - жуасығаны.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның қатты қиналғанда, көңілі құлазып, даусы шығып еңірегенін сыртқы белгі ретінде…
Шегірткенің айғырындай безектейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің орынсыз көп қимылдап, тыным таппай, берекесіз күйде жүргенін білдіреді. Тура…
Мен не деймін,
Қобызым не дейді?
Қобызым не дейді?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы – адам сөйлегенімен, оның айтқанына жауап беріп тұрғандай, қобыздың да өз…
Пейілі жаман кісіден күседі,
Өз асын өзі жасырып ішеді.
Өз асын өзі жасырып ішеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі ниеті мен пейілінің қандай екенін танытады. Пейілі жаман, сараң не күншіл кісі…
Үстіне оттан көйлек киген.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адам өз үстіне оттан тігілгендей өте қауіпті, күйдіргіш киім кигендей…
Пейілі жаман пәлеге жолығады,
Бітпейтін жалаға жолығады.
Бітпейтін жалаға жолығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі пейілі мен мінезі өмір жолына тікелей әсер ететінін айтады. Пейілі жаман, ниеті…
Көп асқанға бір апат,
Кесірліге бір кірапат.
Кесірліге бір кірапат.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шектен шыққан нәрсенің соңы жақсылыққа апармайтынын ескертеді. «Көп асқанға» дегені — өзін…
Дүние деген - сордың суы,
Іше берсең, кептіре береді.
Іше берсең, кептіре береді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал дүниенің қызығы мен байлығы адамды қанша итермелесе де, оның тойымсыз екенін ескертеді. Тура…
Адам зоры - тоғын,
Жылқының зоры - соғым.
Жылқының зоры - соғым.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың ең қажетті, ең қадірлі тұсын салыстырады. «Адам зоры — тоғын» дегені — адам…
Жер нені көтермейді,
Ер не көрмейді.
Ер не көрмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жердің үстінде неше түрлі ауырлық та, ластық та, әр алуан тіршілік те…
Жақтырмасаң, қойыңды бақтырма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің ісі мен кеңесін, мінезі не басқару тәсілі ұнамаса, оны зорлап іске араластырма…
Мойнында - қосақ, артында - тіркеу.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы малдың мойнында қосақ, артында тіркеу бар екенін білдіреді. Астарлы…
Білім - ердің дәулеті.
Негізгі мағынасы Білім — адамның ең үлкен байлығы, ер жігіттің шын дәулеті. Мұнда «дәулет» тек мал-мүлік не ақша емес…
Пейілі тар
аспанды алақандай,
жерді тебінгідей көреді.
аспанды алақандай,
жерді тебінгідей көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сараң, тар пейілді адамның дүниетанымы да тар болатынын білдіреді. Ондай кісі өзінен басқа…
Иттің бажасы көп, құдасы жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — иттің айналасында жүргені көп болғанымен, оның «құдасы» болмайды. Астарлы…
Атын алдырған ерін жоқтамайды,
Басын алдырған шашын жоқтамайды.
Басын алдырған шашын жоқтамайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің аты кетсе, оны қайта іздеп жоқтау оңай, ал басы кетсе, шашты…
Сыпайы сырттан мақтар.
Негізгі мағынасы Сыпайы, әдепті адамды жұрт сырттай да жақсы көреді, мақтайды. Мақалдың тура мағынасы — мінезі жұмсақ…
Жаманға ас берсең,
Үйіңнен шықпайды.
Өліге ас берсең,
Түсіңнен шықпайды.
Үйіңнен шықпайды.
Өліге ас берсең,
Түсіңнен шықпайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мінезінің, ниетінің қандай екенін танып-білудің маңызды екенін аңғартады. Жаман адамға…
Су тоқтаса тоқтар, сұм тоқтамас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: су өз арнасымен ақпаса, тоқтап қалады. Ал астарлы мағынасы: табиғаттағы…
Қыз қылығымен жағады.
Негізгі мағынасы «Қыз қылығымен жағады» деген мақал қыз баланың сұлулығы тек сырт келбетінде емес, оның мінез-құлқы…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.