Көңіл - дария, көз - найза.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Көңіл — адамның ішкі әлемі, сезімі мен ойын сыйғызған терең дарияға теңеледі. Ол шексіз, тұңғиық, кейде тынық, кейде толқынды болады. Ал көз — сол ішкі күйді сыртқа білдіретін найза тәрізді. Яғни адамның жан дүниесі мен ойы көбіне көзқарасынан, жанарынан байқалады. Бұл мақал адам көңілін сөзбен емес, жанарынан танып-білуге болатынын аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Дария — тереңдік, кеңдік, тоқтаусыз ағыс белгісі. Ол адам көңілінің молдығын, құпиясын, бір сәтте өзгергіш мінезін бейнелейді. Найза — өткір, тура тиетін, алға ұмтылған күштің символы. Мұнда көздің әсері, жанардың өткірлігі, ішкі сезімді дәл жеткізуі меңзеледі. Қазақ танымында көз көп нәрсені айтпай-ақ ұқтыратын, жүректің сырын ашатын құрал ретінде беріледі.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал адаммен қарым-қатынаста өте орынды. Біреу уайымдап тұрса да, «жақсымын» деуі мүмкін, бірақ көзінен оның шын күйі көрінеді. Мысалы, жұмыста әріптесіңіз үндемей, көзі мұңайып отырса, оның шаршағанын не көңілі қалғанын бірден аңғаруға болады. Сондықтан бұл мақал адамды сыртқы сөзге ғана емес, ішкі белгіге де мән беруге үйретеді.