Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Быламық бетінен суыйды,
Көже түбінен суыйды.
Көже түбінен суыйды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал кез келген істің, әсіресе адамның мінезі мен ықыласының, біртіндеп бәсеңдейтінін білдіреді…
Діні пәктің - ділі пәк,
Ділі пәктің - тілі пәк.
Ділі пәктің - тілі пәк.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі тазалығы мен сыртқы мінезі бір-бірімен тығыз байланысты екенін айтады. Тура…
Аттың жемін жеп,
Тайдың жүгін көтереді.
Тайдың жүгін көтереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жастайынан көп нәрсеге араласып, ерте есейген, ширақ әрі шыдамды адамды бейнелейді. Тура…
Біреу әзіл айтса, сен әділ айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір адам жеңіл, қалжың сөз айтса, оған сен де орынсыз күлкімен емес…
Қашқан қоян жатқан қоянды ала кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — үріккен, қашып бара жатқан қоян жолында жатқан қоянды да ілестіріп…
Ымыраны бұзбақ - жаманның ісі;
Қатарды бұзбақ - шабанның ісі.
Қатарды бұзбақ - шабанның ісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал татулық пен ретке қарсы шығу жаман іс екенін ескертеді. «Ымыраны бұзбақ» дегені — адамдардың…
Бір оқты құлан көтереді,
Екі оқты ұлан көтереді.
Екі оқты ұлан көтереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — құлан бір оқтың салмағын ғана көтере алады, ал екі оқты жас ұлан ғана…
Түбі тесік қазанға
Қанша құйсаң да толмайды.
Ақылы жоқ адамға
Қанша айтсаң да қонбайды.
Қанша құйсаң да толмайды.
Ақылы жоқ адамға
Қанша айтсаң да қонбайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылы жоқ, айтқанды ұқпайтын адамға қанша кеңес берсең де, пайдасы болмайтынын білдіреді…
Алпысқа келген адамның
Алты түрлі реңі.
Айнымайды жылқының
Торысы мен күреңі.
Алты түрлі реңі.
Айнымайды жылқының
Торысы мен күреңі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам жасы ұлғайған сайын түрі де, қалпы да өзгеретінін айтады. Тура мағынасында алпыстан…
Жебір түйе жабуын жер,
Жебір жігіт ауылын жер.
Жебір жігіт ауылын жер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам бойындағы ашкөздік пен пейілсіздікті сынайды. Тура мағынада жебір түйе өз жабуын да…
Асауға - тұсау.
Негізгі мағынасы «Асауға тұсау» деген мақал бетімен кеткен, жуасуға көнбейтін, тәртіпке бағынғысы келмейтін адамға…
Біреуге беріп жағасың,
Біреуге еріп жағасың.
Біреуге еріп жағасың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз ісіне, мінезіне және айналасына сын көзбен қарау керек екенін білдіреді. Біреуге…
Ескі байдан жұрт қалмас,
Жаңа байдан шөп қалмас.
Жаңа байдан шөп қалмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал байлықтың өзі емес, оны ұстай білу мен жұмсай білудің маңызды екенін меңзейді. Тура…
Қарны ашқан кәрі дауын даулайды.
Негізгі мағынасы Қарны аш адам аштықтың азабынан ойы бұзылып, ұсақ-түйекке де ашуланғыш келеді. Мақал тура мағынасында…
Қатты айтқан қарындасқа жақпайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қатты, дөрекі сөйлеген сөз қарындасқа ұнамайды, жүрегіне тиеді. Астарлы…
Атпен ойнаған тайдың арқасы кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — атпен ойнаған тайдың арқасы қажалады, яғни әлсіз жанды орынсыз әурелеу…
Қатын ашуланса қатты айтар,
Бала ашуланса бетін қайтар.
Бала ашуланса бетін қайтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ашуға берілген адамның сөзі де, ісі де өзгеріп кететінін ескертеді. Тура мағынасында әйел…
Жаман адамға мал бітсе,
Кетпестей көреді.
Үсті су болса,
Кеппестей көреді.
Кетпестей көреді.
Үсті су болса,
Кеппестей көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жаман мінезді, пиғылы бұзылған адамға байлық не мүмкіндік берілсе, оны мәңгілік өзінікі…
Шал болғанмен қария болмас,
Шалшық су жиналып дария болмас.
Шалшық су жиналып дария болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның жасы үлкен болғанының өзі оны міндетті түрде ақылгөй, көреген, сыйлы қария…
Ауруды елемеген өледі,
Дауды елемеген төлейді.
Дауды елемеген төлейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адам ауруын дер кезінде байқап, емделмесе, жағдайы ауырлап, өміріне қауіп…
Ер елуде бала мінезді,
Ер сайыста шала мінезді.
Ер сайыста шала мінезді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер жігіттің жасы ұлғайған сайын да мінезі өзгере беретінін астарлап айтады. «Елуде бала…
Өзің өлтірмес, жат жарылқамас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға өзінен жақын ешкім жоқ, өз басыңның қамын, мүддеңді, амандығыңды…
Жылан иір-иір жүрсе де,
Ініне түзу кіреді.
Ініне түзу кіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда біреудің жүрісі бұралаң, қимылы иір-қиыр болып көрінсе де, түпкі мақсаты…
Тілін білмеген тіленіп,
Дінін білмеген күйініп,
Елін білмеген күйзеліп өлер.
Дінін білмеген күйініп,
Елін білмеген күйзеліп өлер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға өз тілін, дінін, елін танудың қаншалықты маңызды екенін үйретеді. Тура мағынасында…
Жүректің жолы ыстық,
Білектің жолы суық.
Білектің жолы суық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға істің нәтижесін күшпен емес, ниет пен жүрек жылуымен жасау керек екенін меңзейді…
Өзі сөнейін деп тұрған отқа су бүрікпе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің бақытын, ісінің жүріп тұрғанын немесе намысын әдейі бұзба, әлсіреген нәрсені одан…
Ердің құны - жүз түйе,
Көздің құны - елу тайлақ.
Көздің құны - елу тайлақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның екі қымбат мүшесін салыстыру арқылы айтылған. Тура мағынасында ер адамның құны өте…
Ұйқы өліммен тең.
Негізгі мағынасы «Ұйқы өліммен тең» деген мақал тура мағынасында адам ұзақ ұйықтағанда сыртқы дүниеден уақытша ажырап…
Көп қаласа, көк тоқтыңды сойып бер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жұрт көп нәрсені талап етсе, тіпті ең қымбат малыңды да беруге мәжбүр…
Бақ адасса, батпаққа қонады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бағытын жоғалтқан құс таза жерге емес, батпаққа келіп қонады. Астарлы…
Таз әңгі, соқыр мәңгі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай кемістікке қарап біреуді төмен санауға болмайтынын аңғартады. Тура мағынасында «таз»…
Үй іші толған жансың,
Бір-біріңе мейман жансың.
Бір-біріңе мейман жансың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үй ішіндегі адамдардың бәрі өзара сыйлас, құрметті, қонақтай қадірлі болуға тиіс екенін…
Арба айдаған алдына қарайды.
Негізгі мағынасы Арба айдаған адам жолға қарап отырады, өйткені арбаның бағыты мен қауіпсіздігі оның алдыңғы көргеніне…
Өршіл рухтан өлмес батыр туады.
Негізгі мағынасы Өршіл рухы бар адамнан нағыз батыр, қайсар тұлға қалыптасады. Мұнда тура мағынада батырдың ерлігі…
Өз аузына өзі ие бола алмаған:
астындағы түйесінен айырылар,
жетегіндегі биесінен айырылар.
астындағы түйесінен айырылар,
жетегіндегі биесінен айырылар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз сөзін, мінезін, ашуын, тілін тежей алмаса, ақырында үлкен шығынға ұшырайтынын…
Кінәлінің тілі қысқа.
Негізгі мағынасы Кінәлі адам көбіне көп сөйлей бермейді, себебі оның ішінде қорқыныш, ұялу, не айтса да әшкере болып…
Жүйрік атқа мінген Құдайын ұмытар.
Негізгі мағынасы Жүйрік атқа мінген адам желдей ескен шабысқа елтіп, өз-өзін ұстай алмай, тіпті Құдайын ұмытатындай…
Ойынды көтермегеннің басы таз болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ойынның, қимыл-қозғалыстың ауырлығына шыдамаған адамның басы таз болады…
Жақынды жаралама,
Алысты қаралама.
Алысты қаралама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды өзіне жақын жүрген кісіні ренжітпеуге, қадірін білмеуге шақырады. «Жақынды жаралама»…
Ит иесіне тартады,
Түйекеш түйесіне тартады.
Түйекеш түйесіне тартады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өз иесіне, өз болмысына, өзіне жақын ортаға тартатынын білдіреді. Тура мағынада…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.