Көңіл жүйрік пе,
Көк дөнен жүйрік пе?
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ішкі ойы мен көңілінің шапшаңдығын ерекше бейнелейді. Тура мағынасында сұрақ түрінде айтылғанымен, астарлы мағынасы — ой мен қиял кейде көз ілеспес жылдамдықпен ұшып, алысты да, жақынды да бір сәтте шарлап кетеді дегенді білдіреді. Яғни көңілдің жүйріктігі көк дөненнің шабысына теңеліп, тіпті одан да озық қойылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көңіл» — адамның ішкі әлемі, арман-ойы, сағынышы мен қиялы. «Көк дөнен» — қазақ танымындағы ширақ, мықты, бәйгеге шабатын тұлпар бейнесі. Жүйрік ат — жылдамдықтың өлшемі. Ал көңілді соған теңеу арқылы халық ойдың, қиялдың, сезімнің аса тез қозғалатынын әсерлі көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамның бір ойдан екінші ойға лезде ауысуын, сағынышпен немесе арманмен қиялға берілуін сипаттауға қолданылады. Мысалы, емтихан алдында студент сырттай сабырлы көрінгенімен, ішінде «қалай тапсырамын, не оқыдым, не ұмыттым» деп ойы тым жылдам жұмыс істеп тұруы мүмкін. Сондай кезде «көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» деп айту орынды.
Kók dónen júırik pe?