Көңілім келсе, көлдеймін,
Көңілім келмесе, шөлдеймін.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның көңіл күйі мен ішкі сезімі мінез-құлқына тікелей әсер ететінін білдіреді. Көңілі көтеріңкі, ниеті жақсы кезде адам кең пейілді, ашық, жомарт болады; ал көңілі түсіп, ренжісе, тұйықталып, салқын тартады. Астарында «адамның ісі де, сөзі де көңілге байланысты» деген ой жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көлдеймін» сөзі молдықты, кеңдікті, дархандықты меңзейді. Көл — суы мол, көлемі кең, тоқтаусыз нәрсе сияқты бейне. Ал «шөлдеймін» — тарылу, ішкі қуаңсу, нәрсіздік мағынасын береді. Яғни көңіл жақсы болса, адам бойындағы мейірім де тасып тұрады; көңіл нашар болса, жан дүниесі қуарғандай болады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазіргі таңда да адамдардың эмоциялық күйін түсіндіру үшін орынды қолданылады. Мысалы, жұмыстағы бір қызметкерге басшылық жылы сөйлеп, қолдау көрсетсе, ол шабыттанып, көп іске ұйытқы болады; ал егер үнемі реніш пен қысым көрсе, тұйықталып қалады. Сондықтан бұл сөз адаммен қарым-қатынаста көңілге қараудың маңызын еске салады.
Kóńilim kelmese, shóldeımin.