Көңілі түссе - бие,
Көңілі түспесе - түйе.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам көңілінің құбылмалы, мінезінің жағдайға қарай өзгеріп тұратынын аңғартады. Тура мағынасында бір адамның көңіл күйіне қарай өзі бірде биеге, бірде түйеге теңеледі. Астарлы мағынасы — көңілі орнықсыз, көңіл күйі тез ауысатын адамды сипаттау. Яғни, көңілі түссе, сыпайы, жуас, жұмсақ болады; ал көңілі көтеріңкі, не өзіне сенімді кезде іріленіп, салмақты, тіпті адуынды көрінуі мүмкін. Бұл жерде халық адам мінезінің сыртқы қалыпқа емес, ішкі күйге тәуелді екенін дәл байқаған.
Образдар мен теңеулер
Бие — жуастықтың, көнбістіктің, ибалылықтың белгісі. Түйе — ірі, салмақты, қайсар, кейде қыңырлау мінезді жануар ретінде алынған. Осы екі бейне арқылы адамдағы жұмсақтық пен қаттылық, биязылық пен паңдық қатар салыстырылады. Халық жануарлар мінезін адам болмысымен шебер ұштастырып, қысқа сөзге терең ой сыйғызған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал мінезі тұрақсыз, көңіл-күйге қатты тәуелді адамға қатысты айтылады. Мысалы, бір қызметкер басшысы мақтаса өте ілтипатты болып, ескертсе бірден қабағы түйіліп кетсе, жұрт «көңілі түссе - бие, көңілі түспесе - түйе» деп айтуы мүмкін. Бұл сөз адамға өз сезімін сабырмен ұстап, мінезін бірқалыпты сақтауды еске салады.
Kóńili túspese - túıe.