Көңілі пасық ерде дәулет болмас.
«Көңілі пасық ерде дәулет болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көңілі пасық — пейілі тар, сараң, күншіл, ұсақ есепке салынатын — адамға дәулет, яғни бақ та, байлық та тұрақтамайды. Халық түсінігінде ырыс пен береке кең пейілге, жомарттыққа қонады: пейілі тар адам қолындағысын да ұстай алмай, жұртпен араздасып, жолын өзі бітейді. Мақал байлықтың негізі тек еңбек пен есеп емес, адамның мінезі, пейілі екенін айтады. Мұнда «дәулет» кең мағынада: бақыт, ырыс, абырой.
Образдар мен теңеулер
«Пасық» — араб тілінен енген сөз, «азғын, ұсақ, жаман» деген мағынада. Қазақ оны көбіне «пасық пейіл», «пасық мінез» деп, қараулық пен ұсақтықты сипаттау үшін қолданады. «Дәулет» — байлық, бақ, мәртебе. «Көңілі» сөзі мақалда шешуші: мәселе ердің қалтасында емес, ішкі жан дүниесінде. Қазақ ырысты пейілмен байланыстыратыны көп мақалдан белгілі; бұл мақал оның екінші жағын — тар пейілдің жазасын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал сараң, күншіл, біреудің жақсылығын көре алмайтын адам туралы сын ретінде немесе жастарға кең пейілді болуды үйреткенде айтылады. Мысалы, көршісінің тойына көмектесуден бас тартып, бәрін есепке салған кісі туралы ауыл адамдары: «Көңілі пасық ерде дәулет болмас», — дейді. Кедей адамды «пейілі тар болғаннан кедей» деп кінәлау үшін қолдануға болмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Базардағы саудагер таразыдан жиі алдап, ақыры тұрақты сатып алушыларынан айырылды. Көрші дүкенші мақалды айтып, бас шайқады.
— Ағайынның көмек сұрағанын елемеген жігіт кейін өзі қиналғанда, жанынан ешкім табылмады. Әжесі немересіне осы мақалды айтып берді.