Халық айныса, хан түзейді,
Май айныса, тұз түзейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ел ішіндегі тәртіп бұзылса, оны түзейтін де, жөнге салатын да басшылар мен беделді адамдар болуы керек деген ойды білдіреді. «Халық айныса» дегені — жұрттың мінезі, бағыты, бірлігі әлсіреп, жолдан тайса деген астар. Ал «хан түзейді» — ел тізгінін ұстаған адам әділдікпен, ақылмен, жауапкершілікпен түзетуі тиіс деген мағынада. Екінші жолдағы «май айныса, тұз түзейді» — тағам бұзылса, тұз оны сақтап, дәмін келтіретіні сияқты, қоғамда да бір нәрсе бұзылса, оны реттейтін тірек, тәртіп, бақылау қажет екенін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мұнда «халық» — жалпы жұрт, ал «хан» — тек билеуші емес, елге бағыт беретін басшының бейнесі. «Май» мен «тұз» — тұрмыстық образдар. Майдың бұзылуы — әлсіздік пен берекесіздік, ал тұздың түзеуі — сақтап қалу, тазарту, қалпына келтіру. Халық даналығы күнделікті ас-тамақ арқылы үлкен қоғамдық ойды жеткізген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұйым, сынып, ұжым немесе мемлекет ішінде тәртіп бұзылса, ең алдымен басшы жауапкершілік танытуы керек деген ойға сай қолданылады. Мысалы, мектепте тәртіп нашарлап кетсе, оны тек оқушылардан көрмей, сынып жетекші мен әкімшілік дұрыс бағыт беріп, ортақ ереже орнатуы қажет.
Maı aınysa, tuz túzeıdi.