Халқын алдаған би оңбас,
Қатыны салақ үй оңбас.
«Халқын алдаған би оңбас, Қатыны салақ үй оңбас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Халқын алдаған би оңбайды, әйелі салақ үй де оңбайды. Би елдің сенімімен тұр: ел оған дауын, ар-намысын тапсырған. Алдаған биге ел сенбей қояды, ал сенімсіз билік ұзаққа бармайды, оның атағы да қарғысқа ұшырайды. Үй де солай: ұқыпсыздық пен салақтық берекені кетіреді. Мақал басшыға адалдықты, ал үй ішіне ұқыптылықты басты шарт етеді.
Образдар мен теңеулер
Оңбас — оңалмас, жарымас, жақсылық көрмес деген сөз; қазақ оны қарғыс ретінде де айтады. Би мен үй қатар тұр: бірі — ел ішіндегі тәртіптің, бірі — шаңырақ ішіндегі тәртіптің белгісі. Салақ — ұқыпсыз, шашыраңқы, тазалыққа қарамайтын адам. Ескі тұрмыста киіз үйдің жиналуы, ыдыс-аяқ, ас, бала күтімі негізінен әйелдің қолында болған, мақалдағы екінші жол сол тұрмыстан туған. «Оңбас» сөзінің қайталануы ойды үкім сияқты нақтылайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалдың бірінші жолы бүгін жиі айтылады: халықты алдаған басшы, сатып алушыны алдаған саудагер, серігін алдаған кәсіпкер туралы. Ескерту, сын реңкімен айтылады. Екінші жолды нақты бір әйелге қарата айту дөрекі көрінеді: тазалық пен ұқыптылық отбасының бәріне ортақ. Мысалы: «Сайлауда уәде беріп, бірін де орындамады — халқын алдаған би оңбас».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы дүкен иесі таразыны бұрап, жұртты алдап жүргені анықталғанда, көршілері «Халқын алдаған би оңбас» деп одан сауда жасауды қояды.
— Әке жатақханада тұратын ұлына бөлмесін ретке келтіруді тапсырып, мақалдың екінші жолын әзілмен айтады.
Qatyny salaq úı ońbas.