Хан істеген зұлымды,
Жан істемес өмірде.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: хан сияқты ең жоғарғы билікте тұрған адамның жасаған зұлымдығын қарапайым жан істемейді. Астарлы мағынасы — билік пен өктемдік қолына тиген адам кейде жауапкершілікті ұмытып, әділеттен тайып, елге зиян келтіруі мүмкін. Яғни, зорлық пен қиянат көбіне дәрежесі биік, сөзі өтімді адамның ісінен шығады деген ескерту айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «хан» — тек тарихи тұлға емес, билігі бар, ықпалы күшті адам деген бейне. Ал «жан» — қарапайым халық, көптің бірі. «Зұлымдық» сөзі қиянат, озбырлық, әділетсіз әрекетті білдіреді. Мақал екі топты салыстырып, билігі бар адамның ісі өзгеге үлгі болуға тиіс екенін, ал теріс қылықтың салмағы да ауыр болатынын аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды басшы, директор, әкім немесе кез келген лауазымды адам туралы айтуға болады. Мысалы, бір мекеме жетекшісі өз өкілетін пайдаланып, қызметкерлерге орынсыз қысым көрсетсе, жұрт оның әрекетін осы мақалмен сынайды. Бұл сөз биліктегілерге әділ болуды, әлсізге зорлық жасамауды ескертеді.
Jan istemes ómirde.