Халқын ойламаған хан семіз,
Дүние оған су-теңіз.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ел басқарған адамның ең басты міндеті — өз пайдасын емес, халқының қамын ойлау екенін айтады. Егер хан не басшы жұрттың жағдайына жауап бермей, тек өз қызығын күйттесе, ол тоқ, тоқмейіл, семіз күйге түседі деген астар бар. Ал ондай адамға дүние мол көрінеді, өйткені ол халықтың мұңын, тарлығын сезбейді. Демек, билік иесі үшін байлық пен жайлылықтан бұрын әділдік, жауапкершілік және елге жанашырлық қымбат.
Образдар мен теңеулер
«Хан семіз» деген тіркес тура мағынада денесінің толықтығын емес, кербездік пен тоғышарлықты меңзейді. «Дүние оған су-теңіз» дегені — байлық пен өмір қызығының шегі жоқтай көрінуі, яғни ашкөздік пен тойымсыздықты бейнелейді. Мұндағы су-теңіз бейнесі дүниенің кеңдігі емес, басшының көзқарасы тарылып, тек өз нәпсісін ойлауының ишарасы.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды тек ханға емес, кез келген басшыға, әкімге, директорға, ұйым жетекшісіне қолдануға болады. Мысалы, мекеме басшысы қызметкерлердің жалақысын кешіктіріп, өзі ғана жақсы жағдай жасаса, жұрт оны «халқын ойламаған хан семіз» деп сынайды. Яғни сөздің түйіні — билік пен мүмкіндік халыққа қызмет ету үшін беріледі.
Dúnıe oǵan sý-teńiz.