Үлгісізден би қойсаң, үлгісі болмайды, Қаһарсыздан хан қойсаң, өсиеті болмайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал билікке, ел басқаруға, төрелік айтуға лайық адамның ең алдымен үлгісі мен беделі болуы керек екенін айтады. Тура мағынасында, егер өнегесі жоқ адамды би етіп қойсаң, ол жұртқа дұрыс бағыт көрсете алмайды. Астарлы мағынасы — басшы да, би де, үлкен де сөзбен емес, ісімен үйретуі керек; мінезі, әділдігі, сабыры, жауапкершілігі болмаса, айтқан өсиеті өтпейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «би» — тек дау шешетін адам емес, елге ақыл айтатын, жол көрсететін тұлға. «Хан» — билік иесі, жұртқа ықпал ететін басшының бейнесі. «Үлгі» сөзі өнеге, жақсы мінез, дұрыс іс-әрекетті білдіреді. «Қаһар» — қаталдық емес, қажет кезде қайрат көрсетіп, елді тәртіпке шақыра алатын бедел. Демек, жұмсақтық та, қаттылық та орнымен болмаса, елге пайдасы аз.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де басшы таңдау, мұғалім не жетекші сайлау, тіпті отбасы ішіндегі бедел туралы ойланғанда қолдануға болады. Мысалы, адам тек атағына қарап емес, шын мінезі мен ісіне қарап бағалануы керек. Егер бөлім басшысы өзі тәртіп сақтамаса, оның қызметкерлерге айтқан талабы орындалмайды.