Ханға - хандық, биге - билік.
«Ханға - хандық, биге - билік.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ханға хандық, яғни ел басқару, сыртқы жаумен соғыс пен бітім, ал биге билік — дау шешу, әділ төрелік айту тиесілі. Мақал әр лауазымның өз міндеті, өз құзыры барын айтады: хан бидің ісіне, би ханның ісіне килікпейді. Кеңірек мағынасы: әркім өз ісін атқарса, қоғамда тәртіп болады; біреудің міндетін екінші біреу иемденсе, іс бұзылады. Бүгін бұл мақал «әркім өз ісін білсін» деген мағынада айтылады.
Образдар мен теңеулер
Хан — дәстүрлі қазақ қоғамының ең жоғарғы билеушісі, ал би — дау шешетін, әдет-ғұрып заңын білетін ел ағасы. «Хандық» — хан билігі, мемлекетті басқару; «билік» — бидің төрелігі, шешім айту құқығы. Қызығы, «билік» сөзі қазір кез келген өкіметті білдіреді, ал мақалда ол бидің ісі — сот. Мақал екі түбірден жұрнақ арқылы лауазымның ісін шығарып, «хан — хандық», «би — билік» деп жұптайды: мағына дыбыспен бекиді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды әр адамның өз міндетін атқаруы, біреудің ісіне орынсыз араласпау туралы айтады. Әзілмен де, байсалды ескерту ретінде де қолданылады. Мысалы, отбасында әкесі ет асуды үйрете бастағанда, анасы күліп: «Ханға — хандық, биге — билік. Қазан — менікі», — дейді. Өз міндетінен тыс көмектен бас тартуды ақтау үшін айтылса, мақалдың мәні таяздайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы тойда асаба мен аспаздың жұмысына бір ағай араласа берді. Үй иесі мақалды айтып, әркімді өз ісіне қойды.
— Футбол жаттығуында қақпашы шабуылшыларға соққы беруді үйретпек болғанда, жаттықтырушы мақалды айтып, бәрін күлдірді.