Хан кетсе - құт, келсе - жұт.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал билігі әлсіз, әділетсіз немесе елге пайдасынан зияны көп басшы туралы айтады. Тура мағынасы: хан кетсе — елге тыныштық, жеңілдік, береке келеді; хан келсе — жұртқа ауыртпалық, қыспақ, жұт болады. Астарлы мағынасы: басшы халыққа қорған емес, салмақ түсірсе, оның кеткені жақсы деген ой жатыр. Яғни ел басқарған адам әділ, парасатты, халық қамын ойлайтын болуы керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «құт» сөзі — ырыс, береке, тыныш өмірдің символы. Ал «жұт» — тек малға келген апат емес, елдің күйзелуі, таршылық, қырсық заманның бейнесі. Ханның келуі мен кетуі арқылы халық биліктің әсерін өте өткір көрсеткен. Бұл жерде хан жеке адам ғана емес, тұтас биліктің символы ретінде алынған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әділетсіз басшыға, өктем адамға немесе ұжымға зияны тиетін жетекшіге қатысты айтылады. Мысалы, бір мекемеде жаңа басшы келіп, қызметкерлерге орынсыз қысым жасап, жұмыс тоқырай бастаса, жұрт «хан келсе — жұт» деп айтуы мүмкін. Бұл сөз биліктің елге қызмет етуі керек екенін еске салады.