Ханда қадір болмаса,
Қарада ұят болмайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ел басқарған ханның қадірі кетсе, қарапайым халықтың да ұят, тәртіп, тыйым сезімі әлсірейтінін білдіреді. Тура мағынасында — жоғарыдағы басшы сый-құрметтен айрылса, төмендегілер де оған қарап жөн түзей алмайды. Астарлы мағынасы — ел ішінде тәртіп пен өнеге алдымен басшыдан басталады. Егер ел тізгінін ұстаған адам абыройлы, әділ, парасатты болмаса, жұрттың да мінезі босаңсып, жауапкершілігі төмендейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «хан» — тек билеуші емес, елге үлгі болатын биік тұлға, басшы, ақыл иесі. «Қара» сөзі қарапайым халықты, ел ішіндегі көпшілікті білдіреді. «Қадір» — сый, бедел, абырой; «ұят» — адамның ішкі тежегіші, ар-ождан. Яғни мақал басшының беделі мен халықтың мінезі өзара тығыз байланысты екенін көркем түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды мектепте директор, жұмыста басшы, отбасында ата-ана, қоғамда беделді адамдар туралы айтуға болады. Мысалы, егер ұйым басшысы тәртіпсіз, жауапсыз болса, қызметкерлер де салғырттыққа үйренеді. Сондықтан жақсы орта қалыптастыру үшін алдымен үлгі болатын адам әділ әрі тәртіпті болуы керек.
Qarada uıat bolmaıdy.