Төресіз ел болмас,
Төбесіз жер болмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал елдің де, жердің де өзіне тән басшысы, тірегі, тәртібі болады деген ойды білдіреді. Тура мағынасында төре — елді басқарған адам, төбе — жердің биіктеу, айқын көрінетін тұсы. Астарлы мағынасында әр қауымның басқаратын адамы, әр істің жөнін айтатын орталығы болуы керек дегенді меңзейді. Басшысыз елдің берекесі кетеді, ал бағдарсыз жердің де аты, сәні болмайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «төре» — тек хан не сұлтан емес, жалпы ел тізгінін ұстаған жетекші, тәртіп сақтаушы бейне. «Төбе» — жердің ең көрнекі, айқын нүктесі; сол арқылы жердің шеті-шегі, бедері танылады. Яғни ел үшін төре қандай қажет болса, жер үшін төбе сондай қажет деген ұқсастық жасалған. Бұл образдар билік пен кеңістікке қатысты табиғи заңдылықты көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұйым, мектеп, ұжым сияқты ортада басшының, үйлестірушінің маңызын түсіндіру үшін қолданылады. Мысалы, сыныпта жауапты оқушы болмаса, тәртіп те, жұмыс та шашырап кетеді. Сондайда «Төресіз ел болмас, төбесіз жер болмас» деп, әр істің өз жетекшісі болуы керегін еске салады.
Tóbesiz jer bolmas.