Азамат, жігіт, ер туралы — 12-бет 497
Сұрыптау:
Өзіңнен тумай ұл болмас,
Сатып алмай құл болмас.
Сатып алмай құл болмас.
Негізгі мағынасы Өз қаныңнан тумаса, ұл болмайды; сатып алмаса, құл болмайды. Мақал әр нәрсенің өз негізі барын айтады…
Өкпеден соққан жел жаман
Елінен безген ер жаман.
Елінен безген ер жаман.
Негізгі мағынасы Өкпе тұсынан, қапталдан соққан суық жел адамға тез өтіп, ауыртады. Елінен безген, туған жұртынан теріс…
Өнер - ердің қанаты.
Негізгі мағынасы Өнер — ер азаматтың қанаты: құстың қанаты оны көкке көтергендей, өнер адамды биікке шығарады…
Өнерлі жігіт өрде озар,
Өнерсіз жігіт жер соғар.
Өнерсіз жігіт жер соғар.
Негізгі мағынасы Өнері бар жігіт өрде, яғни ең қиын, биік жерде де озып шығады, ал өнерсіз жігіт жер соғып қалады…
Өршіл рухтан өлмес батыр туады.
Негізгі мағынасы Өлмес батыр — аты ұрпақ есінде мәңгі қалатын ер — кездейсоқ тумайды: оны асқақ, өршіл рух дүниеге…
Күнде бір мақал
«Азамат, жігіт, ер туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Өркендеп келе жатқан елдің жастары бірін-бірі «батыр» деп көтермелейді, бір-бірінің ерлігі мен…
Пайдасы бар жігіттер,
Дария шалқар көлмен тең.
Пайдасы жоқ жігіттер,
Ел қонбайтын шөлмен тең.
Дария шалқар көлмен тең.
Пайдасы жоқ жігіттер,
Ел қонбайтын шөлмен тең.
Негізгі мағынасы Пайдалы жігіттер шалқыған дария мен кең көлдей: айналасындағы жұрт сол судан қанып, малын суарып…
Палуанға оң, терісі бірдей.
Негізгі мағынасы Палуанға оң жақ пен теріс жақ бірдей дейді: шебер балуан қарсыласын оң қолынан да, сол қолынан да, қай…
Пірдің соңы - Бекет,
Ердің соңы - Есет.
Ердің соңы - Есет.
Негізгі мағынасы Пірлердің, яғни әулие-ұстаздардың соңғысы, ең ұлысы — Бекет, ерлердің соңғысы, ең ұлысы — Есет. Мақал…
Пышақ болмас жетесіз,
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?
Негізгі мағынасы Жетесіз нәрседен пышақ болмайды, яғни бойында негізі, ішкі қасиеті жоқ нәрседен іске жарайтын зат…
Рух пен намыс - егіз.
Негізгі мағынасы «Рух пен намыс - егіз» деген мақал адам бойындағы ішкі күш пен ар-намыстың бір-бірінен ажырамайтынын…
Салмай жортқан жігіттен,
Салмай құлындаған бие артық.
Салмай құлындаған бие артық.
Негізгі мағынасы Құлынын салмай, яғни іш тастамай, аман-есен құлындаған бие шаруаға нақты пайда әкеледі: үйірге жаңа…
Саналы ерде сауыт бар,
Санасыз ерде қауіп бар.
Санасыз ерде қауіп бар.
Негізгі мағынасы Саналы ер жауға аттанар алдында сауытын сайлап, қамын ерте ойлайды, ал санасыз ер ештеңені алдын ала…
Сары уайым - жігітке сор.
Негізгі мағынасы «Сары уайым - жігітке сор» деген мақал орынсыз, ұзақ әрі пайдасыз уайым адамның күшін де, жігерін де…
Селтеңдеген жігіттің серкесінің соры.
Негізгі мағынасы «Селтеңдеген жігіттің серкесінің соры» деген мақал жауапсыз, жеңілтек, салдыр-салақ жігіттің өзіне…
Серінің аты да сері.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — серінің мінезі мен болмысы қандай болса, оның аты да соған сай көркем…
Серт берген шегінбес,
Еңбектенген ерінбес.
Еңбектенген ерінбес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал уәде беріп, серт еткен адам алған бетінен қайтпауы керек дегенді білдіреді. Тура мағынасы…
Соры бар жігітке сортаң жер жолығар,
Айналасы ойпаң жер жолығар.
Айналасы ойпаң жер жолығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тағдырдың кейде адамға қолайсыз жағдайды көптеп жолықтыратынын білдіреді. Тура мағынасында…
Сөзге тұру - ерлік,
Сөзді жұту - қорлық.
Сөзді жұту - қорлық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: айтқан сөзіңде тұру, уәдеде беріктік таныту — ердің ісі; ал берген сөзден…
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Мақал алдымен сөз бен ердің сәнін атайды: сөзді мақал безендіреді, ер адамды сақал көркейтеді. Мақал…
Су жетпейін демейді,
Жар жеткізбейді.
Ер жетпейін демейді,
Мал жеткізбейді.
Жар жеткізбейді.
Ер жетпейін демейді,
Мал жеткізбейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: су болмаса егін, тіршілік ілгері баспайды; жар қолдаса да, адамның өз күші…
Су тасыса - жиегіне,
Ер тасыса - еліне.
Ер тасыса - еліне.
Негізгі мағынасы Өзен тасыса, алдымен өз жағасын, жиегін шайып бұзады. Ер адам тасыса, яғни асып-тасып, менмендікке…
Сұлу жігіт - ел көркі,
Сұлу қыз - үй көркі.
Сұлу қыз - үй көркі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жігіттің көрікті, келбетті, сымбатты болуы елдің сәнін келтіреді, ал…
Сұңқар қанаты ұшқанда қатаяды.
Негізгі мағынасы Сұңқардың қанаты ұшқан сайын қатаятыны сияқты, адам да әрекет етіп, еңбек етіп, тәжірибе жинаған сайын…
Тай ат болса, ат тынар,
Ұл ер болса, ата тынар.
Ұл ер болса, ата тынар.
Негізгі мағынасы Тай өсіп ат болғанда, кәрі ат тынығады: ендігі жүк жас атқа түседі. Сол сияқты ұл ер жеткенде, әке…
Тай өссе, ат шығады,
Ұл өссе, әке тынығады.
Ұл өссе, әке тынығады.
Негізгі мағынасы Тай өсіп, ат болады; ұл өсіп ер жетсе, әкесі тынығады. Мақал ұл өсірудің жемісін айтады: ауыр жұмыс…
Талабы жоқ жас ұлың
Жалыны жоқ шоқпен тең.
Жалыны жоқ шоқпен тең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жас жігіттің өмірде мақсаты, ынтасы, талап-талпынысы болмаса, оның пайдасы аз болатынын…
Талапты ерге нұр жауар.
Негізгі мағынасы Талапты, ниеті берік, алға ұмтылған адамға жол ашылады деген сөз. Мұндағы тура мағына — еңбектеніп…
Текті жігіт тек жүрер,
Текелес киік жай жүрер.
Текелес киік жай жүрер.
Негізгі мағынасы Текті, яғни тегі жақсы, тәрбиелі жігіт тек жүреді — тыныш, байыпты, артық әбігерсіз. Екінші жол осыны…
Тең атаның баласы теңдікке тұрса да,
кемдікке көнбейді.
Негізгі мағынасы Тең атаның баласы, яғни әкелерінің абыройы мен дәрежесі бірдей адамдар теңдікке келіседі, бірақ…
Тізерлеп жүріп күнелткеннен,
Тік тұрып өлген артық.
Тік тұрып өлген артық.
Негізгі мағынасы Тізерлеп жүріп күн көргеннен, тік тұрып өлген артық дейді. Мақал адамның намысы мен бостандығы өмірден…
Тоқсаны жиналып, тоқты жыққан батырлар,
Сексені жиналып, серке жыққан батырлар.
Сексені жиналып, серке жыққан батырлар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көп адамның бір іске жиналғандағы күшін, бірақ сол күштің әрдайым бірдей дәрежеде…
Топтан озған - шешен,
Көптен озған - көсем.
Көптен озған - көсем.
Негізгі мағынасы Топтан озған адам — шешен, көптен озған адам — көсем дейді. Жиын, дау, сөз сайысы кезінде сөзімен…
Төлеңгіт, төреңді күт
Негізгі мағынасы Төлеңгіт, сенің ісің — төреңді күту, оған қызмет ету. Мақал әр адамның өз міндеті бар екенін, өз орнын…
Төре - төр иесі.
Негізгі мағынасы Төре — үйдің төріне отыратын, ең құрметті орынның иесі. Мақал ескі қоғамда төре әулетіне көрсетілген…
Тура ағаш - үйге тіреу,
Тура жігіт - елге тіреу.
Тура жігіт - елге тіреу.
Негізгі мағынасы Түзу өскен ағаш үй тұрғызғанда тіреу, діңгек болуға жарайды, қисық ағашпен төбені тіреп болмайды. Сол…
Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын,
Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
Негізгі мағынасы Мақалда бір кісінің екі бейнесі берілген: түзде жауды жайратқан батыр, ал үйге келгенде құрт қайнатып…
Түйе аяғы - маймақ,
Төре аяғы - тайғақ.
Төре аяғы - тайғақ.
Негізгі мағынасы Түйенің аяғы маймақ, жалпақ табанды, ал төренің аяғы тайғақ, яғни ол тұрақсыз, сенімсіз, тайып кетуге…
Түйе - батыр,
Шөл даладан өткенде.
Жігіт - батыр,
Еліне жау жеткенде.
Шөл даладан өткенде.
Жігіт - батыр,
Еліне жау жеткенде.
Негізгі мағынасы Түйенің батырлығы шөл даланы кесіп өткенде көрінеді: судан, жайылымнан алыс, ыстықта ұзақ жол жүру…
Түс білмейді, күш біледі.
Негізгі мағынасы Түс білмейді, күш біледі дейді: істің нәтижесін сырт көрініс не болжам емес, нақты күш шешеді. Мақал…