Саналы ерде сауыт бар,
Санасыз ерде қауіп бар.

Негізгі мағынасы

Саналы ер жауға аттанар алдында сауытын сайлап, қамын ерте ойлайды, ал санасыз ер ештеңені алдын ала көрмей, қапыда қатерге ұрынады. Мақалдағы сауыт тек темір киім емес, ақыл-парасаттың өзі: ойланып іс істеген адам қауіпті алдын ала байқап, одан сақтанады. Ойсыз батылдық болса не өзін, не өзгені бәлеге душар етеді. Күш те, ерлік те санамен басқарылғанда ғана пайдалы, ал адамның ең сенімді қорғаны — ақылы.

Образдар мен теңеулер

Сауыт — темір шығыршықтардан тоқылған, жауынгердің денесін жебе мен қылыштан қорғайтын киім. Мақалда ақыл сол сауытқа теңеледі: ол көзге көрінбейді, бірақ ердің тұла бойын қорғайды. «Саналы — санасыз», «сауыт — қауіп» деп екі жол қарама-қарсы құрылған, ұйқас ойды айқындай түседі. Сауыт пен қауіп сөздерінің дыбыс үндестігі де бар. Әскери бейне арқылы күнделікті даналық берілген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ойланбай, асығыс шешім қабылдағалы тұрған адамға ескерту ретінде, не ақылмен қатерден аман шыққан адамды мақтау үшін айтады. Мысалы, боранда жолға шықпай, ауа райы түзелгенше күткен жүргізушіні мақтап, досы: «Саналы ерде сауыт бар», — дейді. Біреуді бетіне «санасыз» деу дөрекі естіледі, сондықтан мақалды жалпы ой ретінде айтқан жөн.

Қолданылу жағдаяттары

— Тауға шыққан топтың жетекшісі бұлт қоюланғанын көріп, топты кері қайтарады. Кешке нөсер құйғанда, бір қатысушы мақалды айтады.
— Жас жігіт балық аулауға жұқа мұзбен бармақ болады. Атасы оны тоқтатып, мақалдың екінші жолын айтады.