Тура ағаш - үйге тіреу,
Тура жігіт - елге тіреу.

Негізгі мағынасы

Түзу өскен ағаш үй тұрғызғанда тіреу, діңгек болуға жарайды, қисық ағашпен төбені тіреп болмайды. Сол сияқты тура, адал, әділ жігіт елдің сүйеніші болады: оған сенуге, ауыр жүкті артуға болады. Мақалда «тура» сөзі екі мағынада ойнап тұр: ағаш үшін — түзу, қисығы жоқ; адам үшін — адал, шыншыл, бұрмалап сөйлемейтін. Ел ісінде ақылдан, күштен бұрын сенімділік қажет, ал сенім тура мінезден туады. Екіжүзді, бұралаң адам қанша ақылды болса да, тіреу бола алмайды.

Образдар мен теңеулер

Ағаш дала тұрмысының қадірлі шикізаты болған: киіз үйдің уығы, керегесі, шаңырағы, бақаны түзу, берік ағаштан жасалады. Ұста ағашты таңдағанда оның тіктігіне қарайды, қисығын отынға жібереді. Қыстаудың төбесін ұстайтын діңгек те түзу болуы керек, әйтпесе салмақ бір жаққа ауып, үй құлайды. Мақал осы тұрмыстық тәжірибені адамға көшіреді. Екі жол бірдей құрылған: «тура — тіреу» қайталанады, тек «ағаш» пен «жігіт», «үй» мен «ел» ауысады. Үй — кіші әлем, ел — үлкен әлем.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал адал, турашыл жігітті мақтағанда, оны жауапты іске ұсынғанда айтылады. Ата-ана баласына шыншыл болуды үйреткенде, мұғалім сынып басшысын сайлағанда ойға алады. Үні — мақтау, сенім білдіру. Адамды тым тік мінезді деп сынау үшін айтылмайды. Мысалы: «Ауылдың суын бөлуді Ерланға тапсырайық, ол ешкімге бұрмаламайды — тура жігіт елге тіреу».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың шаруасын кім басқарады деп жиналғанда, ақсақал бәріне бірдей әділ қарайтын жас фермерді ұсынады.
— Ағаш ұстасы шәкіртімен тоғайдан ағаш таңдап, қисығын қалдырып, тіп-тік қайыңды кесіп алады да, адамның да осылай болуын айтады.
— Ауыл арасындағы футбол ойынында төрешілік еткен жігіт өз ауылының ойыншысына айып тепкі береді; қарсы команда оған алғыс айтады.