Текті жігіт тек жүрер,
Текелес киік жай жүрер.

Негізгі мағынасы

Текті, яғни тегі жақсы, тәрбиелі жігіт тек жүреді — тыныш, байыпты, артық әбігерсіз. Екінші жол осыны даладағы киікпен салыстырады: текесімен бірге, тобымен жүрген киік те асықпай, жай жүреді. «Текті» мен «тек» сөздері дыбыстас келіп, тегі жақсы адамның мінезі де салмақты болатынын көрсетеді. Мақал тектілік айқай-шумен, мақтанмен емес, ұстамдылықпен, сабырмен танылатынын айтады; тәрбиесіз адам керісінше орынсыз даурығады. «Текелес» сөзі сөздіктерде табылмады, сондықтан екінші жолды осылай сақтықпен түсінген жөн.

Образдар мен теңеулер

«Тек» сөзінің екі мағынасы ойнап тұр: тек — шыққан тегі, түп нәсілі, және тек — тыныш, жай. «Тек жүр» дегенде қазақ «тыныш жүр, орынсыз әрекет етпе» дегенді айтады. Киік — қазақ даласының жеңіл, сақ аңы, қауіп сезсе, жел қуғандай қашады, ал тыныш кезде табынымен жайылып, баяу жылжиды. Теке — киіктің еркегі, табындағы ең мығым, мүйізді аң. «Текті», «тек», «теке» сөздерінің дыбыс үндестігі мақалды есте қалдырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал көбіне ұстамды, сабырлы жігітті мақтағанда немесе орынсыз даурыққан жасты тоқтатқанда айтылады. Үлкендер жас жігітке «тек жүр» деген ескертуді мақалмен жұмсартып береді. Үні — салмақты ақыл, кейде жеңіл сөгіс. Тегіне, руына мақтану үшін айту мақал мәніне қайшы: ол тектілікті мінезбен көрсетуді талап етеді. Мысалы: «Жиналыста айқайламай, сөзіңді байыппен айт, текті жігіт тек жүрер».

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда біреу сөзге тиіскенде ашуға бой бермей, күлімсіреп отыра берген жігітті ақсақалдар «текті екен» деп мақтайды.
— Жарыста жеңген жас балуан айқай-шусыз қарсыласының қолын қысып, үнсіз ғана кілемнен түседі.
— Жолда даладағы киік табынын бақылап тұрған әкесі ұлына жүріс-тұрыстың байыптылығы туралы осы мақалды айтады.