Өзіңнен тумай ұл болмас,
Сатып алмай құл болмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ұл бала өз әке-шешесінен туады, ал құлды ешкім сатып алмай, өз еркімен құл етпейді. Астарлы мағынасы: әр адамның өз шыққан тегі, табиғи орны, болмысы бар; адам біреудің еңбегімен, беделімен немесе ақшамен шынайы дәрежеге жете алмайды. Ұл болу — тек жыныс атауы емес, азаматтық мінез, жауапкершілік, намыс, елге пайда келтіру деген ұғымды білдіреді. Ал құл болу — еріксіздік, жалтақтық, біреуге кіріптарлық, өз қадірін түсіріп өмір сүрудің белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ұл» — ер мінезді, елге тірек болар азаматтың бейнесі. «Құл» — тәуелді, бас еркі жоқ адамның символы. «Тумай» және «сатып алмай» деген тіркестер адамның табиғи жаратылысы мен жасанды күйін салыстырып тұр. Халық осылайша адамды сыртқы атақпен емес, ішкі қасиетімен бағалауды меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамды біреуге жалтақтамай, өз еңбегімен, өз пікірімен өмір сүруге үндегенде қолданылады. Мысалы, біреу мансап үшін арын сатып жіберсе, оған «Өзіңнен тумай ұл болмас, сатып алмай құл болмас» деп, өз қадіріңді жоғалтпа деген ескерту айтуға болады.
Satyp almaı qul bolmas.