Пайдасы бар жігіттер,
Дария шалқар көлмен тең.
Пайдасы жоқ жігіттер,
Ел қонбайтын шөлмен тең.

Негізгі мағынасы

Пайдалы жігіттер шалқыған дария мен кең көлдей: айналасындағы жұрт сол судан қанып, малын суарып, қасына қонады. Ал пайдасыз жігіт ешкім қонбайтын шөлдей: оның қасында тіршілік жоқ, одан ешкім ештеңе алмайды. Мақал жігіттің бағасын оның елге берер пайдасымен өлшейді. Пайданың табиғаты да көрінеді: су өз-өзінен көпке жетеді, жақсы адам да қасындағыларды байытады, оның арқасында ел өсіп-өнеді.

Образдар мен теңеулер

Көшпелі қазақ үшін су — қоныстың басты шарты: ел көл, өзен, бұлақ бойына қонады, шөлге қонбайды. Сондықтан «ел қонбайтын шөл» — ең ауыр бейне: ол жерде мал да, адам да тұрақтамайды. «Дария» — үлкен өзен, «шалқар көл» — ұшы-қиыры көрінбейтін кең көл. Мақалда су мен шөл, тіршілік пен бос дала қарама-қарсы қойылып, төрт жол бір-біріне параллель құрылған: «пайдасы бар — пайдасы жоқ», «көлмен тең — шөлмен тең».

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды елге, ауылға, отбасына пайдасы тиген жігітті мақтағанда немесе бос жүрген жасқа ой салу үшін айтады. Тойда, ауыл жиынында, мектептегі тәрбие сағатында орынды. Интонациясы — мадақ не салмақты ескерту. Біреуді жиын алдында ашық «шөл» деп масқаралау орынсыз. Мысалы: «Ауылға жол салдыртқан осы бала. Пайдасы бар жігіттер дария шалқар көлмен тең деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылға ауыз су тартқызған жігітке ақсақалдар ас беріп, батасында мақалды айтады.
— Қыста көршілердің шөбін тасуға көмектескен жасты мұғалімі сабақта үлгі етіп, мақалды келтіреді.
— Жұмыссыз жүріп, үйдегілерге де көмектеспейтін ұлына анасы мақалдың екінші жартысын еске салады.