Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын,
Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.

Негізгі мағынасы

Мақалда бір кісінің екі бейнесі берілген: түзде жауды жайратқан батыр, ал үйге келгенде құрт қайнатып жүрген қарапайым көмекші. Құрт қайнату — ошақ басындағы үй шаруасы. Мақал әзілмен айтылады: сыртта қаһарлы ер үйде отбасының тәртібіне бағынады, онда оның батырлығы жүрмейді. Кейде бұл кекесін: түздегі ерлігін көп айтатын, ал үйде ұсақ тірліктен аспайтын мақтаншақты келемеждейді. Негізгі ойы — адамның атағы сыртта, ал үйде ол жай ғана отбасының бір мүшесі.

Образдар мен теңеулер

Түз — үйден тыс жер, кең дала, жорық жолы. Жау жайрату — жауды қырып, жерге жапыру, нағыз ерлік. Құрт қайнату — қатықты ұзақ қайнатып, қойылтып, сосын сығып, құрт жасау; бұл уақыт пен шыдамды талап ететін, ошақ басындағы тыныш жұмыс. Екі жол да бірдей «батырмын» деп бітеді, осы қайталау күлкі туғызады: бір жолда — жау, бір жолда — құрт. Үлкен ерлік пен ұсақ тірлік қатар қойылып, «батыр» сөзінің салмағы әдейі жеңілдетіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне ер адамдар өзін-өзі әзілмен келемеждеп айтады: жұмыста бастық, үйде жұбайының көмекшісі. Сыртта мақтанып, үйде ештеңе бітірмейтін адамға кекесін ретінде де айтылады. Мысалы, полицейде қызмет ететін ағай кешке ас үйде қамыр илеп жүріп: «Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын, үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын», — деп күледі. Үй шаруасын кемсіту үшін емес, жеңіл әзіл ретінде айтылады.

Қолданылу жағдаяттары

— Әскерден демалысқа келген жігітті анасы бірден ас үйге жұмсайды. Жігіт пияз турап отырып, мақалдың екінші жолын айтып күледі.
— Ауылдағы тойда бір кісі өз ерлігін ұзақ мақтайды. Жұбайы күліп, оның үйдегі «ерліктерін» еске салып, мақалды қосады.