Топтан озған - шешен,
Көптен озған - көсем.

Негізгі мағынасы

Бұл мақалдың тура мағынасы: көптің ішінен озып шығу — жай ғана алға шығу емес, ерекше қабілет пен сөзге шешендік, ойға тереңдік керек дегенді білдіреді. Астарлы мағынасы: көпшіліктің алдында даралану үшін адамға білім, ақыл, батылдық, көрегендік қажет. «Топтан озған» — жұрттан озып, көзге түскен талантты адам; ал «шешен» — сөзді орнымен сөйлеп, ойын дәл жеткізетін кісі. «Көптен озған» — көптің ішінен суырылып шығып, елге жетекші болған адам; «көсем» — жол көрсетер, ел бастар, жауапкершілігі зор тұлға.

Образдар мен теңеулер

Мұнда «топ» пен «көп» — көпшілік, орташа деңгейдегі жұрт; «озу» — алға шығу, биіктеу белгісі. «Шешен» сөздің шеберлігін, ал «көсем» елді соңынан ерте алатын ақылды басшылықты танытады. Яғни, мақалда тіл өнері мен көшбасшылық қатар бағаланады: бірі — сөздің, бірі — істің биігі.

Қазіргі өмірде

Қазір бұл мақал оқу, жұмыс, қоғамдық ортада ерекше көзге түсетін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, сыныпта бір оқушы тек жақсы оқып қана қоймай, ой-пікірін анық, әсерлі жеткізіп, пікірсайыста жеңіске жетсе, оны «топтан озған шешен» деуге болады. Ал ұжымда қиын сәтте шешім қабылдап, өзгелерді соңынан ерте алатын адам — «көптен озған көсем».