Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.

Негізгі мағынасы

Мақал алдымен сөз бен ердің сәнін атайды: сөзді мақал безендіреді, ер адамды сақал көркейтеді. Мақал сөзге салмақ берсе, сақал ерге сұс береді, жасы мен тәжірибесін көрсетеді. Үшінші жол әзіл-қалжың: сақалы шықпаған ер адамды, көсені, қасабалы тоқалға, яғни әшекейлі бас киім киген жас әйелге теңейді. Бұл ертедегі ұғымның сарқыншағы: сақалсыз кісіні толық ер санамай, әйелге ұқсатып мазақтаған. Бүгін бұл жол сақалы шықпайтын адамға тиеді әрі әйелге теңеуді қорлық ретінде пайдаланады, сондықтан оны абайлап айтқан жөн.

Образдар мен теңеулер

«Көсе» — сақал-мұрты шықпаған ер адам, ол ауыз әдебиетінде, әзіл әңгімелерде жиі күлкі нысаны болған. «Қасаба» — ертедегі әйел бас киімі, үкі қадап, маңдайын асыл тас, күміс әшекеймен безеген. «Тоқал» — екінші әйел, көбіне жас келін. Мақалда ұйқас өте тығыз: «мақал — сақал — тоқал». Біріншісі сөз өнерінен, екіншісі ер бейнесінен, үшіншісі әйел киімінен алынған. Осы күтпеген бұрылыс мақалды күлкілі етеді, бірақ күлкінің нысаны — сақалы жоқ адам.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалдың алғашқы жолы, «сөздің көркі — мақал», бүгін де мақал-мәтелдің қадірін айтқанда, әдебиет сабағында кеңінен қолданылады. Ал толық нұсқасы, әсіресе үшінші жолы, тек жақын достар арасындағы ескі әзіл ретінде айтылады. Сақалы шықпайтын жігітке, мұғалімнің оқушыға, бейтаныс ортада айтуы дөрекі, мазақ болып естіледі. Мысалы: «Мақалды көп біл, балам. Сөздің көркі — мақал, ердің көркі — сақал».

Қолданылу жағдаяттары

— Әдебиет сабағында мұғалім мақал-мәтел тақырыбын «Сөздің көркі — мақал» деген жолмен бастайды.
— Ауылда ақ сақалын сипаған шал немересіне сақалдың ер адамға сән екенін айтып, күліп отырады.