Пышақ болмас жетесіз,
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?

Негізгі мағынасы

Жетесіз нәрседен пышақ болмайды, яғни бойында негізі, ішкі қасиеті жоқ нәрседен іске жарайтын зат шықпайды. Ал өзі болған, өз күшімен ел қатарына жеткен жігіттің тегін сұрап не етесіз — оның қасиеті көз алдыңызда тұр. Мақал адамның бағасы тектен емес, өз бойындағы жетеден, яғни қабілеті мен тәрбиесінен шығатынын айтады. Жетесі бар адам өткір пышақтай іске жарайды, ал жетесіз адамға ата-тегі де көмектеспейді.

Образдар мен теңеулер

Жете — адамның бойындағы ішкі қасиет, ес, тәрбие, ақыл-парасат; «жетесіз» — сол қасиеті жоқ, тәрбие қонбайтын кісі. Пышақ — көшпелі тұрмыстағы ең керекті құрал: мал сою, ет турау, ағаш жону бәрі пышақпен. Жақсы пышақ тек жақсы болаттан шығады, сапасыз темірді ұста қанша соқса да, ол жүз ұстамайды. Мақал осы ұсталық тәжірибені адамға көшіреді: іске жарайтынды оның ішкі сапасы анықтайды, ал тегі — тек сыртқы атауы. «Не етесіз?» деген риторикалық сұрақ тыңдаушыны өзі ойлануға шақырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің тегін, ата-бабасын сұрап, соған қарап баға бергісі келген адамға айтады, әсіресе құда түсу, шәкірт не жұмысшы алу сияқты жағдайларда. Интонациясы — сабырлы ескерту, кейде таңданыс. Бірінші жолын алып, біреуді тура «жетесіз» деп кемсіту ауыр естіледі. Мысалы: «Жігіттің өз ісі көрініп тұр ғой. Өзі болған жігіттің тегін сұрап не етесіз?»

Қолданылу жағдаяттары

— Шеберханаға шәкірт алатын ұста баланың әкесі кім екенін емес, қолынан не келетінін сынап көреді де, осы мақалды айтады.
— Қызына құда түскен жігіттің руын сұрастыра берген әйеліне күйеуі: «Жігіттің өзі болған, тегін сұрап не етесің?» дейді.
— Ауылға келген жас дәрігердің кімнің туысы екенін сұрастырған көршілерге қария: «Емі қонса болды, тегін сұрап не етесіз?» дейді.