Салмай жортқан жігіттен,
Салмай құлындаған бие артық.

Негізгі мағынасы

Құлынын салмай, яғни іш тастамай, аман-есен құлындаған бие шаруаға нақты пайда әкеледі: үйірге жаңа құлын қосылады. Ал салмай жортқан, яғни ат үстінде ары-бері жүріп, үйге ештеңе түсірмейтін жігіттен ондай пайда жоқ. Мақал бос жүрісті, нәтижесіз әуре-сарсаңды қатты сынайды: бір бие де одан артық. Халық жігіттің қадірін оның ат үстіндегі сәніне емес, үйге, ортаға әкелген нәтижесіне қарап өлшейді. Бірінші жолдағы «салмай» сөзінің нақты мағынасы даулы, бірақ жалпы ой айқын.

Образдар мен теңеулер

Бие — қазақ шаруасының байлығы: құлын береді, сүтінен қымыз ашытылады. Биенің аман құлындауы малшы үшін үлкен қуаныш, ал құлын салу, яғни іш тастау — шығын. Жорту — атпен жортақтап, ұзақ жол жүру, ертеде жорыққа шығу мағынасы да болған. Мақалда «салмай» сөзі екі жолда қайталанып, екі түрлі мағынада ойнайтын сияқты: жігіт үйге ештеңе салмайды, бие құлынын салмайды. Адамды малмен салыстырып, малды жоғары қою — ащы әзіл, намысқа тиетін тәсіл.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жұмыссыз, мақсатсыз сенделіп жүрген жігітке қатаң сын ретінде айтады. Интонациясы — мысқыл, ащы әзіл. Өте өткір болғандықтан, оны бөтен адамға емес, жақын туысқа, ашу үстінде ғана айтады. Көпшілік алдында, жас балаға қаратып айту орынсыз. Мысалы: «Күні бойы көлікпен қаңғырасың, үйге бір тиын әкелмейсің. Салмай жортқан жігіттен, салмай құлындаған бие артық».

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда жылқышы ағасы күні бойы ат үстінде сенделіп, бірде-бір жылқыны қайырмаған інісіне ашуланып, мақалды айтады.
— Көктемде жақсы құлын әкелген биені көріп, қарт малшы бос жүрген немересіне қарап, қалжыңмен мақалды айтады.