Халық туралы 363
Халық туралы мақал-мәтелдер ел бірлігі, намыс, салт-дәстүр мен ортақ мінезді қысқа да нұсқа жеткізеді.
363
Мақал-мәтел
131.8K
Қаралым
362
Орташа
Сұрыптау:
Аталастың аты озғанша,
Ауылдастың тайы озсын.
Ауылдастың тайы озсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — туыстас, жақын адамдардың бірінің аты бәйгеде озғанша, өз ауылыңдағы…
Қонақ келсе, құт келер.
Негізгі мағынасы Қонақ келуі — қазақ танымында үйге береке, қуаныш, жылылық келуімен тең. Мақалдың тура мағынасы: үйге…
Көпке топырақ шашпа,
Көмусіз қаласың.
Көмусіз қаласың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға көпшілікке, ел-жұртқа жаман сөз айтып, орынсыз жала жаппауды ескертеді. Тура…
Адамның күні - адаммен.
Негізгі мағынасы «Адамның күні — адаммен» деген мақалдың тура мағынасы — адамның тіршілігі, қажеті, күнкөрісі басқа…
Жетім қыздың алпыс анасы бар.
Негізгі мағынасы Жетім қыздың алпыс анасы бар деген мақал жетімге ел-жұрт болып жанашыр болу керек екенін білдіреді…
Ел ебелек емес,
Ер көбелек емес.
Ер көбелек емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, ердің де жеңіл-желпі нәрсе емес екенін аңғартады. «Ел ебелек емес» дегені…
Елу жылда ел жаңа,
Қырық жылда - қазан.
Қырық жылда - қазан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өмірде де, ел тіршілігінде де уақыт өте үлкен өзгеріс болатынын айтады. «Елу жылда ел жаңа»…
Жарылғанды жау алар,
Бөлінгенді бөрі жер.
Бөлінгенді бөрі жер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жарылған, яғни бөлініп кеткен нәрсені жау оп-оңай иемденеді, ал бөлінген…
Қайғы бөліссе, азаяды,
Қуаныш бөліссе, көбейеді.
Қуаныш бөліссе, көбейеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі күйі мен сезімі бөліскен сайын өзгеретінін айтады. Қайғыны жалғыз көтерсең…
Қара жерге халық ие.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жердің үстінде халық өмір сүріп, оны игеріп, пайдаланып отыр деген ойды…
Бөріктінің намысы бір.
Негізгі мағынасы «Бөріктінің намысы бір» деген мақал бір қауымның, бір топтың адамдары ортақ ар-намысқа ие екенін…
Ынтымақ болмай іс оңбас.
Негізгі мағынасы Ынтымақ жоқ жерде басталған іс берекелі болмайды, нәтиже де дұрыс шықпайды. Бұл мақалдың тура мағынасы…
Құс қонбаған көл жетім,
Ел қонбаған жер жетім.
Ел қонбаған жер жетім.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: құс қонбаған көлдің сәні де, берекесі де болмайды; ел қонбаған жер де…
Хан қарашасыз болмас,
Дау арашасыз болмас.
Дау арашасыз болмас.
Негізгі мағынасы Хан да, қараша да ел ішінде бірге өмір сүреді, сондықтан билік те халықсыз болмайды. Ал дау-дамай…
Адамға адам жат емес.
Негізгі мағынасы «Адамға адам жат емес» деген мақалдың тура мағынасы — әр адам өзге адамнан бөлек, жат, сырт емес…
Ақыл - ауыс, ырыс - жұғыс.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақыл мен ырыстың адамға жалғыз ғана өз еңбегімен емес, айналадағы орта арқылы да келетінін…
Кім бай болғысы келмейді,
Құдайы қаламайды.
Кім би болғысы келмейді,
Халқы қаламайды.
Құдайы қаламайды.
Кім би болғысы келмейді,
Халқы қаламайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бай да, би де болуды әркім қалауы мүмкін, бірақ оған тек тілек…
Жүзден біреу - шешен,
Мыңнан біреу - көсем.
Мыңнан біреу - көсем.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сирек кездесетін ерекше адамдар туралы айтады. Жүз адамның ішінен біреуі ғана сөзге ұста…
Ердің сыншысы - елі.
Негізгі мағынасы «Ердің сыншысы - елі» деген мақалдың тура мағынасы: ер адамның жақсы-жаманы, қадір-қасиеті халықтың…
Көп қорқытады, терең батырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көп күш біріктірсе, қарсы тұрғанды қорқытып, жеңіп те жіберуі мүмкін…
Аққа құрмет - елдің салты,
Еліне құрмет - ердің даңқы.
Еліне құрмет - ердің даңқы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ақ түсті, яғни таза, қасиетті нәрсені құрметтеу ел ішінде қалыптасқан…
Жер төбесіз, ел төресіз болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша жердің де төбесі, шегі, биігі болады деген ұғым жатыр. Астарлы…
Халық - қапысыз сыншы.
Негізгі мағынасы «Халық - қапысыз сыншы» деген сөз ел-жұрттың бағасы әрдайым әділ, байқампаз болатынын білдіреді. Тура…
Мың қосшыға бір басшы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: мың адамға бір жетекші керек. Астарлы мағынасы: үлкен істі, көпшіліктің…
Сыйлассаң - сыйымды боларсың.
Негізгі мағынасы «Сыйлассаң - сыйымды боларсың» деген мақал адамды өзгені құрметтеуге, ілтипат танытуға шақырады…
Тақ пен бақ егіз.
Негізгі мағынасы «Тақ пен бақ егіз» деген мақал билік пен ырыс-құттың, қызмет пен сәттіліктің бір-бірінен ажырамайтынын…
Су тасыса - жиегіне,
Ер тасыса - еліне.
Ер тасыса - еліне.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: су арнасынан асып тасыса, өз жиегінен аса алмайды, қайта айналып сол маңға…
Қазақ түрік емес,
Қазақсыз түркі емес.
Қазақсыз түркі емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазақ халқының түркі әлеміндегі орны ерекше екенін білдіреді. Тура мағынасында: қазақты…
Саудагер - қасық, ел - теңіз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал саудагердің ел ішіндегі рөлін теңізге салынған қасықпен салыстырады. Тура мағынада қасық…
Саусақ бірікпей, ине ілікпейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бірнеше саусақ бірігіп қимылдамаса, ине ілінбейді, яғни ұсақ та болса іс…
Жеті атасын білген ұл,
Жеті елдің қамын жер.
Жеті елдің қамын жер.
Негізгі мағынасы Жеті атасын білетін ұл — өз тегін, шыққан тамырын, ата-бабасының жолын ұмытпаған азамат. Мұндай адам…
Ел аузы - дуалы.
Негізгі мағынасы «Ел аузы — дуалы» деген мақал халық сөзі мен көпшіліктің пікірінде үлкен салмақ бар екенін білдіреді…
Кең киім тозбайды,
Кеңесшіл ел азбайды.
Кеңесшіл ел азбайды.
Негізгі мағынасы Кең киім адамның денесіне ыңғайлы болып, тез тозбайтыны сияқты, кеңес тыңдап, ақылға құлақ асқан ел де…
Өнер көзі - халықта.
Негізгі мағынасы «Өнер көзі - халықта» деген мақалдың тура мағынасы — өнердің бастауы, нәрі, қайнар бұлағы халықтың…
Ел бірлігі - ел теңдігі.
Негізгі мағынасы «Ел бірлігі - ел теңдігі» деген мақалдың тура мағынасы — халық тату болып, бір мақсатқа жұмылса, елдің…
Атың барда жер таны,
Асың барда ел таны.
Асың барда ел таны.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: адамда аты-жөні, көлігі, жолға жарар мүмкіндігі бар кезде алыс жерлерді…
Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,
Ел қайда, Сыр дуаннан бір кеткен соң.
Ел қайда, Сыр дуаннан бір кеткен соң.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен елдің қадірі тірі кезінде, күші мен бірлігі бар кезде білінетінін аңғартады. «Қара…
Малсыз деп ерден түңілме,
Ерсіздеп елден түңілме,
Елсіз деп жерден түңілме.
Ерсіздеп елден түңілме,
Елсіз деп жерден түңілме.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды қиындыққа қарап түңілмеуге шақырады. Тура мағынасы бойынша, мал болмаса да, ер…
Бірлік малға сатқан - антұрған.
Негізгі мағынасы Бірлік — ең қымбат қасиет, оны малға, яғни дүниеге айырбастаған адам опық жейді. Мақалдың тура…
Жалғыз ағаш орман емес,
Жалғыз кірпіш қорған емес.
Жалғыз кірпіш қорған емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша бір ғана ағаштан орман шықпайды, бір ғана кірпіштен қорған…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
Негізгі мағынасы Бір адамның еңбегі мен жасаған игілігі көпке пайда әкелетінін білдіреді. Тура мағынасында бір кісі…
Төртеу түгел болса - алар,
Алтау ала болса - алдырар.
Алтау ала болса - алдырар.
Негізгі мағынасы Төрт адам түгел, яғни ауызбірлікте, тату әрі бір мақсатта болса, кез келген істі жеңіп, нәтижеге…
Жеті атасын білмеген - жетесіз.
Негізгі мағынасы Жеті атасын білмеген адамды халық «жетесіз» деп сынайды. Мұндағы тура мағынасы — өз тегін…
Жұмыла көтерген жүк жеңіл.
Негізгі мағынасы Жұмыла көтерген жүк жеңіл дегеніміз — бір адамға ауыр болған істі бірнеше адам бірігіп атқарса, ол іс…
«Халық туралы» мақал-мәтелдер – елдің рухын, бірлік пен ынтымақтың қадірін, жұрттың мінез-құлқы мен ортақ жауапкершілігін бейнелейтін нақыл сөздер топтамасы. Бұл санатта көптің күші, қауымның абыройы, татулық пен тәртіп секілді ұғымдар ұрпаққа өнеге болып айтылады.
Мұндағы мақалдар халықтың өмір тәжірибесінен туған: ел басқару, ағайын арасы, қоғамдық келісім, әділдік пен намыс мәселелерін астарлап жеткізеді. Оқырман бұл бөлімнен ұлттық дүниетанымды танып, қоғамға пайдалы ойды қысқа сөйлеммен түйіндеуге көмектесетін сөз маржанын табады.
Мұндағы мақалдар халықтың өмір тәжірибесінен туған: ел басқару, ағайын арасы, қоғамдық келісім, әділдік пен намыс мәселелерін астарлап жеткізеді. Оқырман бұл бөлімнен ұлттық дүниетанымды танып, қоғамға пайдалы ойды қысқа сөйлеммен түйіндеуге көмектесетін сөз маржанын табады.