Халық туралы 363
Халық туралы мақал-мәтелдер ел бірлігі, намыс, салт-дәстүр мен ортақ мінезді қысқа да нұсқа жеткізеді.
363
Мақал-мәтел
131.8K
Қаралым
362
Орташа
Сұрыптау:
Арғын - адыр, қыпшақ - шадыр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ру аттары арқылы ел ішіндегі мінез, қоныс және тіршілік ерекшелігін тұспалдайды. Тура…
Қаңлысыз хан сайланбайды.
Негізгі мағынасы Қаңлысыз хан сайланбайды деген сөздің тура мағынасы — белгілі бір істі тындыратын, ел мойындайтын…
Ерінен айырылған көмгенше жылайды,
Елінен айырылған өлгенше жылайды.
Елінен айырылған өлгенше жылайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел мен ердің қадірін салыстыра айтады. Тура мағынасында, ерінен айырылған әйел сүйікті…
Айырылған азады, қосылған озады.
Негізгі мағынасы Айырылған азады, қосылған озады деген мақалдың тура мағынасы — бөлінген, шашыраған жұрттың күші кеміп…
Қыдырдың бірі -
Көлденең көк атты .
Көлденең көк атты .
Негізгі мағынасы Бұл мақал кездейсоқ кездескен, жат, бөгде адамнан да жақсылық келуі мүмкін екенін білдіреді. Тура…
Қалмақ жүрген жерде салмақ бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір жерге қауіпті, өктем немесе ойсыз мінезді адам келсе, сол ортада…
Қасықтап алғанмен көл таусылмас,
Ұры қанша алғанмен ел таусылмас.
Ұры қанша алғанмен ел таусылмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — көлден қасықпен су алғаннан көлдің суы таусылмайды, ал ұры қанша ұрласа…
Жалғыз ағаш пана болмас,
Жалғыз биеге саба толмас.
Жалғыз биеге саба толмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жалғыз тұрған ағаш сая да, қорған да бола алмайды; жалғыз бие бір сабаны…
Қой ақсағымен мың болар.
Негізгі мағынасы Қой ақсағымен мың болар деген мақалдың тура мағынасы — бір ақсаған, әлсіздеу қойдың өзі де көптің…
Көпті сыйлағаның - өзіңді сыйлағаның.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көпшілікке, ел-жұртқа құрмет көрсетсең, сол құрмет өзіңе де қайтады…
Көп қайда болса, шындық сонда.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көп адам жиналған жерде шындық та сол жерде деген ойды білдіреді. Астарлы…
Татулық - табылмайтын бақыт.
Негізгі мағынасы Татулық — адамдардың өзара сыйласып, бір-біріне ренішсіз, түсіністікпен өмір сүруі. Мақалдың тура…
Жерсіз ел тұл,
Елсіз жер тұл.
Елсіз жер тұл.
Негізгі мағынасы Жерсіз елдің де, елсіз жердің де құны жоқ деген ой айтылады. Мұнда «жер» — тек топырақ емес, ата…
Ай ортақ, Күн ортақ.
Негізгі мағынасы «Ай ортақ, Күн ортақ» деген мақалдың тура мағынасы — аспандағы ай мен күн бір ғана адамға емес, барша…
Қағынан жеріген құлан қаңғырып өлер.
Негізгі мағынасы «Қағынан жеріген құлан қаңғырып өлер» деген мақал өз тегінен, өз ортасынан, өз негізінен безген…
Халық ұйғарса, хан түйесін сояды.
Негізгі мағынасы Халықтың ортақ шешімі мен қалауы өте күшті болады. Егер жұрт бір ауыздан бір нәрсені дұрыс деп тапса…
Қазақ, қырғыз бір туған,
Сарт шіркінді кім туған?
Сарт шіркінді кім туған?
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазақ пен қырғыздың түбі бір, тілі мен тұрмысы, салт-санасы жақын туыс халық екенін…
Халық қаһары қамал бұзады .
Негізгі мағынасы Халық ашуланып, әділетсіздікке қарсы көтерілсе, оның күші өте зор болады. Тура мағынада «қаһар» — ашу…
Арғын - ағаң, қыпшақ - жағаң,
Қаңлысыз қабыл болмас тобаң.
Қаңлысыз қабыл болмас тобаң.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазақ ру-тайпаларының өзара байланысын, туыстық пен тіректің қадірін білдіреді. Тура…
Тауға тау қосылмас,
Адамға адам қосылар.
Адамға адам қосылар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір тау екінші тауға айналып барып қосылмайды, өйткені таулардың орны…
Адам ұйымшыл, мал үйіршіл.
Негізгі мағынасы Адам баласы бір-біріне сүйеніп, келісіммен, ортақ мақсатпен өмір сүргенде ғана күшті болады. Ал мал…
Берекені көктен тілеме,
Бірлігі мол көптен тіле.
Бірлігі мол көптен тіле.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға ырыс-береке өзінен-өзі аспаннан түспейтінін, оның негізі ел ішіндегі татулық пен…
Атаның ұлы - халықтың құлы.
Негізгі мағынасы «Атаның ұлы - халықтың құлы» деген мақалдың тура мағынасы — әкенің ұлы өз басының ғана қамын ойламай…
Ел сыйлаған есікте отырмас.
Негізгі мағынасы «Ел сыйлаған есікте отырмас» деген мақалдың тура мағынасы — халық қадірлеген, абыройлы адам ешқашан…
Бірлікте болсаң - билікте боласың.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамдар біріксе, ортақ ісі де оңға басады, сөзі де өтімді болады. Астарлы…
Ожырай көшсе орнынан ,
Жаппас қонар жұртына .
Жаппас қонар жұртына .
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі бір өңірден екінші өңірге көшіп-қону, қоныс ауыстыру кезінде әр рудың, әр…
Бірдің айы - білектің айы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір адамға қарсы шыққан бір адамның білегі, яғни күші жетеді дегенге…
Ел намысы - ер намысы.
Негізгі мағынасы «Ел намысы - ер намысы» деген мақалдың тура мағынасы — елдің абыройы мен ер азаматтың абыройы…
Екі батыр елде жатыр,
Жеке батыр жерде жатыр.
Жеке батыр жерде жатыр.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: екі батыр бірге болса, ел ішінде аман-сау, қорғалған күйде жатады; ал…
Тірлік басқа болса да ,
тілек бір.
Бармақ басқа болса да ,
білек бір.
тілек бір.
Бармақ басқа болса да ,
білек бір.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша саусақтар әртүрлі болғанымен, олар бір қолға жиналып, бір білекке…
Адассаң, елмен адас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жолдан жаңылсаң да, елмен бірге жүр деген ой. Астарлы мағынасы — бір істі…
Ел күйінгенде күйінген батыр,
Ел сүйінгенде сүйінген батыр
Ерегісте мыңға татыр.
Ел сүйінгенде сүйінген батыр
Ерегісте мыңға татыр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің қуанышы мен қайғысын өз басынан өткендей қабылдайтын нағыз батырды сипаттайды. Тура…
Тура ағаш - үйге тіреу,
Тура жігіт - елге тіреу.
Тура жігіт - елге тіреу.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура, әділ, мінезі берік адамның қоғамға сүйеу болатынын айтады. Тура ағаш үйді ұстап…
Бақ болмайды басқа бақ,
Есің барда елің тап.
Есің барда елің тап.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға шын бақыт пен береке өзге жерден емес, туған елінен табылатынын ұқтырады. «Бақ…
Қазақтың бөлінбейтін еншісі - қонақасы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазақ халқының қонақ күту дәстүрі ешқашан үзілмейтін, ортақ әрі қасиетті міндет екенін…
Арғымақ мінген байлардың
Тайға мұқтаж күні бар.
Май шайнаған билердің
Нанға мұқтаж күні бар.
Елден безген залымның
Елге мұқтаж күні бар.
Тайға мұқтаж күні бар.
Май шайнаған билердің
Нанға мұқтаж күні бар.
Елден безген залымның
Елге мұқтаж күні бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың түйіні — адам қанша дәулетті, беделді, күшті болса да, өмірде біреуге, бір нәрсеге мұқтаж…
Төсекте бас қосылған,
Төскейде мал қосылған.
Төскейде мал қосылған.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір үйдің не бір ауылдың адамдары түнде бір төсекке жатып, күндіз бір…
Ел - ырыстың кілті,
Негізгі мағынасы «Ел — ырыстың кілті» деген мақалдың тура мағынасы — ырыс-берекенің, молшылық пен игіліктің бастауы ел…
Ел қадірін білмеген - занталақ,
Көл қадірін білмеген - дуадақ.
Көл қадірін білмеген - дуадақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де, тіршіліктің де қадірін білмеген адамды сынайды. Тура мағынасында…
Тілі бар халық - халық,
Тілі жоқ халық - балық.
Тілі жоқ халық - балық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тілі бар халық өз ойын айтып, тарихын, салтын, мұратын сақтай алады; ал…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
Негізгі мағынасы Бір адамның еңбегі мен жасаған игілігі көпке пайда әкелетінін білдіреді. Тура мағынасында бір кісі…
Төртеу түгел болса - алар,
Алтау ала болса - алдырар.
Алтау ала болса - алдырар.
Негізгі мағынасы Төрт адам түгел, яғни ауызбірлікте, тату әрі бір мақсатта болса, кез келген істі жеңіп, нәтижеге…
Жеті атасын білмеген - жетесіз.
Негізгі мағынасы Жеті атасын білмеген адамды халық «жетесіз» деп сынайды. Мұндағы тура мағынасы — өз тегін…
Жұмыла көтерген жүк жеңіл.
Негізгі мағынасы Жұмыла көтерген жүк жеңіл дегеніміз — бір адамға ауыр болған істі бірнеше адам бірігіп атқарса, ол іс…
«Халық туралы» мақал-мәтелдер – елдің рухын, бірлік пен ынтымақтың қадірін, жұрттың мінез-құлқы мен ортақ жауапкершілігін бейнелейтін нақыл сөздер топтамасы. Бұл санатта көптің күші, қауымның абыройы, татулық пен тәртіп секілді ұғымдар ұрпаққа өнеге болып айтылады.
Мұндағы мақалдар халықтың өмір тәжірибесінен туған: ел басқару, ағайын арасы, қоғамдық келісім, әділдік пен намыс мәселелерін астарлап жеткізеді. Оқырман бұл бөлімнен ұлттық дүниетанымды танып, қоғамға пайдалы ойды қысқа сөйлеммен түйіндеуге көмектесетін сөз маржанын табады.
Мұндағы мақалдар халықтың өмір тәжірибесінен туған: ел басқару, ағайын арасы, қоғамдық келісім, әділдік пен намыс мәселелерін астарлап жеткізеді. Оқырман бұл бөлімнен ұлттық дүниетанымды танып, қоғамға пайдалы ойды қысқа сөйлеммен түйіндеуге көмектесетін сөз маржанын табады.